Wat is parasomnie?

Wat is parasomnie?

Je wordt ’s nachts wakker omdat degene naast je ineens rechtop in bed zit. De ogen zijn open. Er wordt iets onverstaanbaars gezegd. Misschien loopt diegene zelfs de slaapkamer uit.

Maar de volgende ochtend?

Geen herinnering. Dit soort gebeurtenissen kunnen passen bij een parasomnie.

Parasomnie is een verzamelnaam voor ongewenste gebeurtenissen of ervaringen die tijdens de slaap of rond de overgang tussen slapen en wakker zijn optreden.

Daaronder vallen bijvoorbeeld slaapwandelen, nachtangsten en bepaalde terugkerende nachtmerries. Sommige parasomnieën komen vooral voor tijdens de NREM-slaap. Andere hangen juist samen met de REM-slaap.

Niet iedere bijzondere gebeurtenis tijdens de slaap betekent overigens dat er sprake is van een slaapstoornis. Sommige verschijnselen komen af en toe voor zonder dat ze problemen veroorzaken.

Wat gebeurt er bij een parasomnie?

Slapen en wakker zijn lijken misschien twee duidelijk gescheiden toestanden. Je bent wakker óf je slaapt. In werkelijkheid zijn de overgangen ingewikkelder.

Bij sommige parasomnieën worden bepaalde delen of functies van de hersenen als het ware wakker, terwijl andere kenmerken van de slaap nog aanwezig zijn.

Dat zie je bijvoorbeeld bij slaapwandelen. Iemand kan rechtop gaan zitten, rondlopen of andere handelingen uitvoeren zonder volledig wakker te zijn.

De ogen kunnen daarbij gewoon open zijn. Daardoor kan het voor een partner lijken alsof iemand wakker is, terwijl dat niet zo is.

Achteraf is er vaak weinig of geen herinnering aan de gebeurtenis.

Maar dat geldt niet voor iedere parasomnie. Bij bijvoorbeeld nachtmerries kan iemand zich de droom juist duidelijk herinneren.

Verschillende soorten parasomnie

Parasomnieën worden onder andere ingedeeld naar de slaapfase waarin ze ontstaan. Een belangrijk onderscheid is dat tussen NREM-parasomnieën en REM-parasomnieën.

NREM-parasomnieën

NREM-parasomnieën worden ook wel stoornissen van ontwaken genoemd. Ze ontstaan meestal vanuit diepe NREM-slaap en komen daardoor relatief vaak voor in het eerste deel van de nacht.

Voorbeelden zijn:

• slaapwandelen;
• nachtangsten;
• verward ontwaken.

Tijdens zo’n episode is iemand niet volledig wakker en vaak moeilijk goed wakker te krijgen.

Slaapwandelen

Slaapwandelen is waarschijnlijk een van de bekendste parasomnieën. Iemand kan uit bed komen en rondlopen, maar ook ingewikkeldere handelingen uitvoeren.

De persoon is ondertussen niet volledig wakker en reageert soms nauwelijks of vreemd wanneer je contact probeert te maken.

Slaapwandelen komt relatief vaak voor bij kinderen en neemt bij veel kinderen af naarmate ze ouder worden. Ook volwassenen kunnen echter slaapwandelen.

Slaapwandelen wordt vooral belangrijk wanneer het regelmatig voorkomt, de slaap verstoort of gevaarlijke situaties oplevert. Denk aan een trap aflopen, naar buiten gaan of andere handelingen waarbij iemand zichzelf of een ander kan verwonden.

Nachtangsten

Een nachtangst kan behoorlijk heftig zijn om te zien. Iemand kan plotseling rechtop gaan zitten, schreeuwen, snel ademen, zweten of heel angstig lijken.

Toch is diegene meestal niet volledig wakker. Nachtangsten ontstaan, net als slaapwandelen, meestal vanuit diepe NREM-slaap en komen vooral bij kinderen voor.

Na afloop weet iemand vaak weinig of niets meer van de gebeurtenis. Dat maakt een nachtangst anders dan een nachtmerrie.

Nachtmerries

Bij een nachtmerrie word je meestal daadwerkelijk wakker uit een angstige of bedreigende droom. Je bent na het wakker worden doorgaans snel helder en kunt je vaak nog herinneren waar de droom over ging.

Af en toe een nachtmerrie hebben hoort bij normaal slapen.

Wanneer nachtmerries heel regelmatig voorkomen, veel spanning veroorzaken of je functioneren overdag beïnvloeden, kan er sprake zijn van een nachtmerriestoornis.

REM-slaapgedragsstoornis

Een andere parasomnie is de REM-slaapgedragsstoornis, vaak afgekort als RBD

Tijdens normale REM-slaap zijn de meeste spieren tijdelijk sterk ontspannen. Daardoor voer je de bewegingen uit je dromen normaal gesproken niet daadwerkelijk uit.

Bij RBD ontbreekt die normale spierremming gedeeltelijk. Iemand kan daardoor tijdens dromen bijvoorbeeld praten, roepen, slaan, schoppen of andere bewegingen maken. Dat kan soms leiden tot verwondingen van de persoon zelf of van degene die ernaast ligt.

RBD is iets anders dan gewoon onrustig slapen. Voor het vaststellen ervan is gespecialiseerd slaaponderzoek nodig.

Vooral wanneer dit gedrag op volwassen of latere leeftijd voor het eerst ontstaat, is het belangrijk om het medisch te laten beoordelen.

Is praten in je slaap een parasomnie?

Praten tijdens de slaap wordt ook wel somniloquie genoemd. Je kunt een paar onverstaanbare woorden zeggen, maar soms lijken het zelfs hele zinnen of gesprekken.

Het kan tijdens verschillende slaapfasen voorkomen. Slaappraten komt regelmatig voor en is op zichzelf meestal onschuldig. Je hoeft er dus niet automatisch iets aan te doen.

Wat valt niet onder parasomnie?

Niet ieder bijzonder verschijnsel tijdens de slaap is een parasomnie.

Tandenknarsen

Tandenknarsen of kaakklemmen tijdens de slaap wordt slaapbruxisme genoemd. Het kan onder andere leiden tot slijtage van tanden, gevoelige tanden of klachten aan de kaak.

Slaapbruxisme wordt echter niet ingedeeld als parasomnie, maar als een slaapgerelateerde bewegingsstoornis.

Narcolepsie

Ook narcolepsie is geen parasomnie. Narcolepsie is een neurologische slaap-waakstoornis waarbij onder andere overmatige slaperigheid overdag centraal staat.

Bij sommige mensen komt daarnaast kataplexie voor: een plotseling verlies van spierspanning dat bijvoorbeeld door emoties kan worden uitgelokt.

Dat vraagt om een heel andere beoordeling en behandeling dan een parasomnie.

Slaapapneu

Ook slaapapneu valt niet onder parasomnie. Bij slaapapneu raakt de ademhaling tijdens het slapen herhaaldelijk verstoord. Het is een slaapgerelateerde ademhalingsstoornis.

Waardoor ontstaat parasomnie?

Er bestaat niet één oorzaak voor alle parasomnieën. Dat komt omdat parasomnie een verzamelnaam is voor verschillende slaapstoornissen.

Bij NREM-parasomnieën spelen gedeeltelijke ontwakingen vanuit de slaap een belangrijke rol. Verschillende factoren kunnen de kans op zo’n episode vergroten.

Denk bijvoorbeeld aan:

• slaaptekort;
• een onregelmatig slaapritme;
• alcohol;
• bepaalde medicijnen;
• koorts of ziekte;
• andere slaapstoornissen die de slaap regelmatig onderbreken

Ook erfelijke aanleg lijkt bij bepaalde NREM-parasomnieën een rol te spelen.

Stress kan bij sommige mensen samengaan met meer episodes, maar het is te eenvoudig om parasomnie alleen aan stress of angst toe te schrijven.

Kan een andere slaapstoornis een rol spelen?

Ja, dat kan. Dat is een belangrijke reden om terugkerend of opvallend gedrag tijdens de slaap niet zomaar zelf te diagnosticeren. Slaapapneu kan bijvoorbeeld zorgen voor herhaalde ontwakingen en bewegingen tijdens de nacht.

Ook bepaalde epileptische aanvallen kunnen op een parasomnie lijken. Het onderscheid is op basis van alleen wat iemand ’s nachts doet niet altijd eenvoudig.

Daarom kijkt een arts onder andere naar wat er precies gebeurt, wanneer in de nacht het gebeurt, hoe lang episodes duren, hoe vaak ze voorkomen en wat iemand zich achteraf herinnert.

In sommige situaties is aanvullend slaaponderzoek nodig.

Wanneer is parasomnie een probleem?

Een enkele keer praten in je slaap of als kind slaapwandelen hoeft niet meteen reden tot zorgen te zijn. Het wordt belangrijker wanneer gebeurtenissen regelmatig terugkomen of gevolgen hebben.

Misschien functioneer je overdag nog prima, maar wordt je partner iedere nacht wakker van je bewegingen. Misschien begin je zelf tegen het slapen op te zien omdat je bang bent dat het opnieuw gebeurt.

Of de episodes zijn zo heftig dat jij of degene naast je risico loopt op verwondingen. Dan is verder onderzoek verstandig.

Wat kun je doen bij parasomnie?

Dat hangt volledig af van het type parasomnie. Er bestaat daarom geen algemene ‘slaaptraining’ waarmee alle parasomnieën kunnen worden opgelost. 

Bij sommige vormen is vooral uitleg en geruststelling nodig.

Daarnaast kan het belangrijk zijn om voldoende gelegenheid voor slaap te creëren en factoren te herkennen die episodes mogelijk uitlokken.

Wanneer een andere slaapstoornis meespeelt, zoals slaapapneu, kan behandeling daarvan belangrijk zijn. Bij andere parasomnieën kan specialistische behandeling nodig zijn.

Medicatie wordt bij bepaalde vormen en in bepaalde situaties gebruikt, maar is geen standaardbehandeling voor iedere parasomnie.

Maak de slaapomgeving veilig

Bij slaapwandelen of andere parasomnieën waarbij iemand uit bed komt of krachtige bewegingen maakt, is veiligheid belangrijk.

Denk bijvoorbeeld aan het verwijderen van scherpe of breekbare voorwerpen rondom het bed en het voorkomen dat iemand gemakkelijk van een trap kan vallen of naar buiten kan lopen.

Bij heftige bewegingen tijdens de slaap moet ook rekening worden gehouden met de veiligheid van een bedpartner. Het doel is niet om de slaapkamer volledig te controleren.

Het gaat erom duidelijke risico’s weg te nemen zolang nog niet duidelijk is wat er precies gebeurt.

Wanneer naar de huisarts?

Bespreek nachtelijk gedrag met je huisarts wanneer:

• het regelmatig voorkomt of duidelijk toeneemt;
• er gevaarlijke situaties ontstaan;
• jij of je partner gewond raakt;
• het gedrag op volwassen leeftijd voor het eerst ontstaat;
• je zeer heftige bewegingen maakt of dromen lijkt uit te beelden;
• er mogelijk sprake is van epileptische aanvallen;
• je daarnaast luid snurkt, naar adem hapt of ademstops hebt;
• je overdag opvallend slaperig bent;
• je medicijnen gebruikt die mogelijk invloed hebben op de episodes;
• je twijfelt over wat er ’s nachts gebeurt.

Een filmpje dat een partner veilig vanuit bed kan maken, kan soms nuttige informatie geven aan een arts. Veiligheid gaat daarbij altijd voor: probeer een episode niet uit te lokken om deze te kunnen filmen.

Conclusie

Parasomnie is een verzamelnaam voor verschillende ongewenste gebeurtenissen of ervaringen die tijdens de slaap of rond het slapen kunnen optreden.

Slaapwandelen, nachtangsten en bepaalde nachtmerries zijn bekende voorbeelden.bVeel van deze verschijnselen zijn af en toe onschuldig.

Maar wanneer het gedrag regelmatig voorkomt, op volwassen leeftijd nieuw ontstaat, je functioneren beïnvloedt of gevaarlijke situaties oplevert, is het verstandig om verder te laten onderzoeken wat er gebeurt.

Niet ieder vreemd verschijnsel tijdens de slaap is namelijk een parasomnie. Slaapapneu, epilepsie en andere slaapstoornissen kunnen soms vergelijkbare verschijnselen geven.

Een goede beoordeling begint daarom niet bij het etiket, maar bij de vraag: wat gebeurt er precies tijdens de nacht.