Wat is Pavor Nocturnus?

Wat is pavor nocturnus?

Midden in de nacht hoor je ineens een schreeuw. Je partner of kind zit rechtop in bed. De ogen zijn open, het hart lijkt tekeer te gaan en alles aan diegene straalt angst uit.

Je probeert contact te maken. Maar het lijkt alsof je niet echt wordt gezien of gehoord. En de volgende ochtend? Dan weet diegene er vaak weinig of niets meer van.

Dat kan passen bij pavor nocturnus, beter bekend als nachtangst.

Pavor nocturnus is een parasomnie waarbij iemand tijdens de slaap plotseling gedrag vertoont dat gepaard kan gaan met sterke lichamelijke tekenen van angst. Nachtangst behoort tot de NREM-parasomnieën en komt vooral voor bij kinderen, maar kan ook bij volwassenen voorkomen.

Voor degene die ernaast staat kan zo’n episode behoorlijk heftig zijn. Voor degene die hem heeft, ligt dat vaak anders. Die is tijdens de episode namelijk niet volledig wakker.

Wat gebeurt er bij nachtangst?

Nachtangst ontstaat meestal vanuit diepe NREM-slaap. Tijdens zo’n episode lijkt iemand gedeeltelijk wakker te worden, terwijl de hersenen nog voor een belangrijk deel in slaap zijn.

Daardoor kan een bijzondere combinatie ontstaan. Iemand kan rechtop in bed zitten, schreeuwen, huilen of bewegen. Tegelijkertijd is normaal contact vaak moeilijk. Je kunt proberen iemand gerust te stellen, maar nauwelijks reactie krijgen.

Ook kunnen duidelijke lichamelijke reacties optreden, zoals:

• een snelle hartslag;
• snelle of zware ademhaling;
• zweten;
• grote pupillen;
• een angstige gezichtsuitdrukking;
• wild bewegen met armen of benen.

Soms staat iemand uit bed of gaat de episode over in slaapwandelen. Na enkele minuten wordt het meestal vanzelf weer rustig, al kan een episode soms langer duren.

Is iemand tijdens nachtangst echt wakker?

Meestal niet volledig. Dat is een belangrijk kenmerk van nachtangst. De ogen kunnen open zijn en iemand kan bewegen of geluid maken, waardoor het lijkt alsof diegene wakker is.

Toch kan contact maken opvallend moeilijk zijn.

Iemand kan je niet herkennen, nauwelijks reageren op wat je zegt of juist verward raken wanneer je probeert hem of haar wakker te maken.

Na afloop gaat iemand vaak weer verder slapen. De volgende ochtend is er meestal weinig of geen herinnering aan wat er is gebeurd.

Nachtangst is niet hetzelfde als een nachtmerrie

Nachtangst en nachtmerries worden gemakkelijk door elkaar gehaald.

Toch zijn het verschillende verschijnselen. Een nachtmerrie is een nare droom die meestal tijdens de REM-slaap voorkomt. Je wordt er wakker van, bent vervolgens meestal snel helder en kunt je de droom vaak nog herinneren.

Bij nachtangst ligt dat anders.

Nachtangst ontstaat meestal vanuit diepe NREM-slaap en komt daardoor vaker voor in het eerste deel van de nacht.

Iemand is tijdens de episode niet volledig wakker, kan moeilijk te troosten of te bereiken zijn en weet er de volgende ochtend vaak weinig of niets meer van.

Een kind dat ’s nachts wakker wordt en vertelt dat er een monster achter hem aan zat, heeft dus waarschijnlijk iets anders meegemaakt dan een kind dat plotseling schreeuwend rechtop zit maar nauwelijks aanspreekbaar is.

Wanneer komt nachtangst voor?

Nachtangst komt vooral voor in het eerste deel van de nacht. Dat heeft te maken met de slaapfase waaruit deze episodes meestal ontstaan.

Diepe NREM-slaap komt relatief veel voor in het eerste gedeelte van de nacht.

Nachtangst wordt daarom ook wel samen met slaapwandelen en verward ontwaken tot de NREM-arousalstoornissen gerekend.

Bij kinderen komt nachtangst relatief vaak voor. Bij volwassenen is het veel minder gebruikelijk.

Is nachtangst gevaarlijk?

De episode zelf ziet er vaak angstaanjagender uit dan hij voor de persoon zelf is. Bij kinderen is incidentele nachtangst meestal geen reden voor grote zorgen en veel kinderen groeien er vanzelf overheen.

Er kan wel een veiligheidsrisico ontstaan wanneer iemand tijdens een episode uit bed komt, wild beweegt of probeert weg te rennen.

Dan bestaat bijvoorbeeld het risico om te vallen, tegen meubels aan te lopen of van een trap te gaan. Daarom is het bij actieve episodes vooral belangrijk dat de slaapomgeving veilig is.

Waardoor ontstaat nachtangst?

Er bestaat niet één eenvoudige oorzaak. NREM-parasomnieën lijken samen te hangen met een gedeeltelijke ontwaking vanuit diepe slaap.

Waarom dat bij de ene persoon wel gebeurt en bij de andere niet, hangt waarschijnlijk van verschillende factoren af. Er bestaat onder andere een erfelijke aanleg.

Nachtangst en slaapwandelen komen vaker voor binnen dezelfde families.

Daarnaast kunnen bepaalde omstandigheden episodes uitlokken of waarschijnlijker maken bij iemand die daar gevoelig voor is.

Slaaptekort

Slaaptekort kan bij daarvoor gevoelige mensen de kans op NREM-parasomnieën vergroten. Dat betekent niet dat iemand met nachtangst een perfect slaapschema nodig heeft.

Maar wanneer iemand structureel veel te weinig slaapt, kan voldoende gelegenheid voor slaap wel relevant zijn. Dat is iets anders dan iedere avond exact dezelfde bedtijd moeten aanhouden.

Het doel is niet om slaap perfect te organiseren, maar om onnodig slaaptekort te voorkomen.

Stress

Stress kan bij sommige mensen samenhangen met meer episodes. Maar nachtangst is niet simpelweg een gevolg van stress of angst. 

Iemand die nachtangst heeft, hoeft dus niet automatisch een angstprobleem te hebben. En een kind met nachtangst hoeft niet per definitie ergens bang voor te zijn of iets ingrijpends te hebben meegemaakt.

Probeer daarom niet meteen een psychologische betekenis achter iedere episode te zoeken.

Andere factoren

Ook koorts, bepaalde medicijnen, alcohol en verstoringen van de slaap kunnen bij sommige mensen een rol spelen. Daarnaast kunnen andere slaapstoornissen de slaap herhaaldelijk onderbreken en mogelijk bijdragen aan episodes.

Obstructieve slaapapneu is daar een voorbeeld van.

Wanneer nachtangst vaak voorkomt, op volwassen leeftijd ontstaat of samengaat met andere opvallende klachten tijdens de slaap, kan het daarom zinvol zijn om verder te onderzoeken wat er speelt.

Nachtangst bij kinderen

Bij kinderen komt nachtangst veel vaker voor dan bij volwassenen. Voor ouders kan het behoorlijk schrikken zijn.

Je kind schreeuwt. Kijkt angstig. Reageert nauwelijks op je. En lijkt niet gerustgesteld te kunnen worden.

De natuurlijke reactie is om je kind wakker te willen maken. Maar meestal is dat niet nodig.

Een episode stopt doorgaans vanzelf en het kind weet er de volgende ochtend vaak niets meer van.

Blijf in de buurt en zorg vooral dat je kind zich niet kan bezeren.

Je hoeft de volgende ochtend ook niet uitgebreid te vertellen hoe angstig het eruitzag wanneer je kind er zelf niets meer van weet.

Dat kan onnodig zorgen creëren over iets wat het kind zelf niet bewust heeft meegemaakt.

Wat doe je tijdens een episode?

Probeer vooral rustig te blijven. Dat klinkt eenvoudig, maar een nachtangst kan er behoorlijk indrukwekkend uitzien. Probeer iemand niet hardhandig wakker te maken of vast te houden. Dat kan de verwarring of onrust juist vergroten.

Zorg er vooral voor dat de persoon zich niet kan bezeren. Praat eventueel rustig en zacht.

Wanneer de episode voorbijgaat, kan iemand meestal weer verder slapen. Veiligheid in de slaapkamer

Wanneer iemand tijdens nachtangst uit bed komt of veel beweegt, kan het verstandig zijn om de omgeving veiliger te maken.

Denk bijvoorbeeld aan:

• scherpe of breekbare voorwerpen uit de buurt verwijderen;
• zorgen dat iemand niet gemakkelijk van een trap kan vallen;
• ramen en buitendeuren veilig afsluiten;
• struikelgevaar rond het bed verminderen.

Het doel is niet om iemand tijdens de slaap vast te zetten. Het gaat erom dat een episode zo veilig mogelijk kan verlopen.

Moet nachtangst behandeld worden?

Niet altijd.

Zeker bij kinderen die af en toe een episode hebben en verder goed functioneren, is meestal geen uitgebreide behandeling nodig.

Dat verandert wanneer episodes:

• heel regelmatig voorkomen;
• leiden tot verwondingen of gevaarlijke situaties;
• de slaap van het gezin ernstig verstoren;
• overdag duidelijke gevolgen hebben;
• op volwassen leeftijd nieuw ontstaan;
• opvallend veranderen;
• mogelijk door een andere slaapstoornis of aandoening worden veroorzaakt.

Dan is het verstandig om verder te laten kijken.

Helpen algemene slaapadviezen?

Voldoende gelegenheid voor slaap en het voorkomen van ernstig slaaptekort kunnen nuttig zijn. Maar daar hoeft geen uitgebreid pakket aan slaapregels omheen gebouwd te worden.

Nachtangst ontstaat niet doordat je avondroutine niet goed genoeg is.

Een donkere slaapkamer, meditatie, ademhalingsoefeningen of iedere avond exact op hetzelfde tijdstip naar bed gaan zijn geen behandeling waarmee nachtangst automatisch verdwijnt.

Wanneer iemand goed slaapt en voldoende slaap krijgt, hoeft daar niet van alles aan veranderd te worden alleen vanwege een incidentele episode.

Gepland wakker maken

Wanneer nachtangst heel regelmatig op ongeveer hetzelfde moment in de nacht voorkomt, kan bij sommige mensen een techniek worden gebruikt waarbij iemand kort vóór het gebruikelijke moment van de episode wordt gewekt.

Dit wordt ook wel anticipatory awakening of gepland ontwaken genoemd.

Daarbij wordt eerst gedurende een periode bijgehouden wanneer de episodes optreden.

Vervolgens wordt iemand kort voor het verwachte tijdstip wakker gemaakt en enkele minuten wakker gehouden.

Dit wordt vooral bij kinderen toegepast wanneer episodes heel voorspelbaar zijn.

Het is geen standaardmaatregel die bij iedere incidentele nachtangst nodig is.

Is cognitieve gedragstherapie nodig?

Niet standaard.

CGT is geen algemene behandeling voor iedere vorm van nachtangst.

Wanneer stress, angst of een andere psychische klacht duidelijk meespeelt, kan behandeling daarvan natuurlijk zinvol zijn.

Maar dat is iets anders dan zeggen dat nachtangst op zichzelf met cognitieve gedragstherapie behandeld moet worden.

Ook CGT-I, de behandeling voor chronische slapeloosheid, is niet automatisch een behandeling voor nachtangst.

De aanpak hangt af van wat er daadwerkelijk speelt.

Medicatie

Medicatie is bij nachtangst meestal niet nodig.

Zeker bij kinderen wordt hier terughoudend mee omgegaan.

In uitzonderlijke situaties kan een arts medicatie overwegen wanneer de episodes ernstig zijn en veel problemen veroorzaken.

Maar kalmeringsmiddelen of antidepressiva zijn geen standaardoplossing voor nachtangst.

Gebruik daarom niet op eigen initiatief slaapmedicatie om episodes te proberen voorkomen.

Is een slaaponderzoek nodig?

Meestal kan nachtangst worden herkend aan het verhaal over wat er ’s nachts gebeurt. Informatie van een partner of ouder is daarbij vaak belangrijk, juist omdat de persoon zelf weinig van de episode weet.

Een slaaponderzoek is niet bij iedereen nodig.

Het kan wel worden overwogen wanneer het beeld niet duidelijk is, de episodes ongewoon zijn of er een vermoeden bestaat van een andere slaapstoornis

Sommige vormen van epilepsie, REM-sleep behaviour disorder en andere nachtelijke gebeurtenissen kunnen bijvoorbeeld gedrag veroorzaken dat op een parasomnie lijkt.

Een video van een episode kan soms nuttige informatie geven voor een arts, wanneer die veilig kan worden gemaakt.

Nachtangst bij volwassenen

Nachtangst komt bij volwassenen veel minder vaak voor dan bij kinderen. Dat betekent niet dat iedere volwassene met een eenmalige episode direct uitgebreid onderzocht moet worden.

Maar wanneer gedrag dat op nachtangst lijkt op volwassen leeftijd nieuw ontstaat, regelmatig voorkomt, ernstiger wordt of gevaarlijke situaties veroorzaakt, is medische beoordeling verstandig.

Dan kan worden bekeken of er daadwerkelijk sprake is van een NREM-parasomnie of dat iets anders de nachtelijke gebeurtenissen beter verklaart.

Wanneer naar de huisarts?

Bespreek de klachten met de huisarts wanneer:

• episodes vaak terugkomen;
• er risico bestaat op verwondingen;
• iemand zichzelf of anderen tijdens een episode bezeert;
• de episodes op volwassen leeftijd nieuw zijn ontstaan;
• er andere opvallende bewegingen of gedragingen tijdens de slaap voorkomen;
• er aanwijzingen zijn voor slaapapneu, zoals luid snurken en ademstops;
• de slaap of het functioneren overdag duidelijk wordt beïnvloed;
• je twijfelt of het daadwerkelijk om nachtangst gaat.

Bij kinderen die af en toe een typische nachtangst hebben en verder goed functioneren, is meestal geen reden om direct ongerust te worden.

Conclusie

Pavor nocturnus, oftewel nachtangst, is een NREM-parasomnie waarbij iemand vanuit diepe slaap gedeeltelijk ontwaakt.

Dat kan er indrukwekkend uitzien.

Iemand kan schreeuwen, rechtop in bed zitten, zweten, snel ademen of wild bewegen, terwijl normaal contact nauwelijks mogelijk is.

Toch is diegene niet volledig wakker en is er de volgende ochtend meestal weinig of geen herinnering aan de gebeurtenis.

Nachtangst is daarmee iets anders dan een nachtmerrie.

Vooral bij kinderen is een incidentele episode meestal geen reden voor grote zorgen en verdwijnt het probleem vaak vanzelf naarmate ze ouder worden.

Behandeling is daarom lang niet altijd nodig.

Veiligheid, voldoende gelegenheid voor slaap en het herkennen van eventuele uitlokkende of onderliggende factoren zijn belangrijker dan een lange lijst met slaapregels.

Wanneer nachtangst vaak voorkomt, gevaarlijk wordt, veel invloed heeft op het dagelijks leven of op volwassen leeftijd nieuw ontstaat, is het verstandig om verder te laten onderzoeken wat er precies gebeurt.