Wat is Rem-sleep behaviour disorder?

Wat is REM-sleep behaviour disorder?

Je wordt ’s nachts wakker van een harde klap. Degene naast je slaapt nog, maar heeft net geschreeuwd, om zich heen geslagen of geschopt.

Wanneer diegene wakker wordt, kan er soms een duidelijke droom bij passen. Bijvoorbeeld vluchten, aangevallen worden of zichzelf verdedigen.

Dat kan passen bij REM-sleep behaviour disorder, afgekort RBD.

RBD wordt in het Nederlands ook wel REM-slaapgedragsstoornis genoemd. Het is een parasomnie waarbij tijdens de REM-slaap de normale remming van de spieren onvoldoende aanwezig is.

Daardoor kunnen bewegingen en geluiden ontstaan die samenhangen met wat iemand op dat moment droomt.

Dat kan variëren van praten en kleine bewegingen tot schoppen, slaan of uit bed vallen.

Wat gebeurt er normaal tijdens de REM-slaap?

REM staat voor Rapid Eye Movement. Het is een slaapfase waarin levendige dromen veel voorkomen, al kun je ook tijdens andere slaapfasen dromen.

Tijdens de REM-slaap worden de meeste skeletspieren normaal gesproken sterk geremd.

Dat noemen we REM-atonia. Die tijdelijke spierremming voorkomt dat allerlei bewegingen die in een droom voorkomen daadwerkelijk worden uitgevoerd. De ademhalingsspieren en oogspieren blijven uiteraard wel functioneren.

Bij RBD is die normale spierremming verminderd of afwezig. Daardoor kan iemand tijdens de REM-slaap bewegen terwijl hij of zij droomt.

Hoe ziet RBD eruit?

RBD kan er per persoon verschillend uitzien. Iemand kan bijvoorbeeld:

• praten of mompelen;
• roepen of schreeuwen;
• met de armen bewegen;
• slaan;
• schoppen;
• plotseling rechtop gaan zitten;
• uit bed vallen.

De bewegingen kunnen klein zijn, maar soms ook krachtig. Dat kan leiden tot blauwe plekken, snijwonden, botbreuken of ander letsel.

Ook een bedpartner kan geraakt of verwond worden. Daarom is veiligheid bij een vermoeden van RBD belangrijk.

Zijn de dromen bij RBD altijd agressief?

Nee.

RBD wordt vaak beschreven aan de hand van heftige dromen waarin iemand wordt achtervolgd, aangevallen of zich moet verdedigen.

Dat kan inderdaad voorkomen. Maar RBD betekent niet dat iemand altijd gewelddadige dromen heeft of van nature agressief is.

Het gedrag ontstaat tijdens de slaap. Wanneer iemand tijdens of kort na zo’n episode wakker wordt, kan de droom soms nog duidelijk worden herinnerd.

RBD is niet hetzelfde als slaapwandelen. RBD en slaapwandelen kunnen van buitenaf op elkaar lijken.

Bij beide kan iemand tijdens de slaap bewegen of bijzonder gedrag vertonen. Toch zijn het verschillende slaapstoornissen.

Slaapwandelen behoort tot de NREM-parasomnieën en ontstaat meestal vanuit diepe NREM-slaap. Het komt relatief vaak voor in het eerste deel van de nacht.

RBD ontstaat juist tijdens de REM-slaap. Omdat langere perioden met REM-slaap vooral later in de nacht voorkomen, worden RBD-episodes vaak in het tweede deel van de nacht gezien.

Ook is iemand na het ontwaken uit een RBD-episode vaak snel helder en kan de bijbehorende droom soms worden herinnerd.

Niet iedere beweging tijdens de slaap is RBD. Veel mensen praten, draaien, schokken of bewegen weleens tijdens hun slaap. Dat betekent niet automatisch dat er sprake is van RBD.

Ook andere slaapstoornissen en medische aandoeningen kunnen gedrag veroorzaken dat erop lijkt.

Denk bijvoorbeeld aan:

• obstructief slaapapneu;
• NREM-parasomnieën zoals slaapwandelen;
• bepaalde vormen van epilepsie;
• andere slaapgerelateerde bewegingsstoornissen.

Daarom kun je RBD niet betrouwbaar vaststellen door alleen naar de bewegingen te kijken.

Hoe wordt RBD vastgesteld?

Bij een vermoeden van RBD is medisch onderzoek belangrijk. Een arts zal eerst uitgebreid vragen wat er ’s nachts gebeurt.

Daarbij kan informatie van een bedpartner heel waardevol zijn.

Wat voor bewegingen worden gemaakt?

• Wordt er geroepen of gepraat?
• Wanneer in de nacht gebeurt het?
• Hoe vaak komt het voor?
• Kan iemand zich na het wakker worden een droom herinneren?

Voor het bevestigen van RBD is slaaponderzoek nodig. Daarvoor wordt een polysomnografie gebruikt.

Tijdens zo’n onderzoek worden onder andere de hersenactiviteit, oogbewegingen en spieractiviteit tijdens de slaap geregistreerd.

Zo kan worden vastgesteld of tijdens de REM-slaap inderdaad sprake is van onvoldoende spierontspanning, ook wel REM-slaap zonder atonie genoemd.

Vaak wordt tijdens het onderzoek ook video opgenomen, zodat bewegingen gekoppeld kunnen worden aan wat er op dat moment tijdens de slaap wordt gemeten.

Waardoor ontstaat RBD?

RBD kan in verschillende situaties voorkomen. Het kan bijvoorbeeld samenhangen met bepaalde medicijnen, waaronder sommige antidepressiva.

RBD komt daarnaast voor bij narcolepsie en bij verschillende neurologische aandoeningen. Maar soms ontstaat RBD zonder dat er op dat moment een duidelijke andere aandoening is vastgesteld.

Juist in die situatie is medische beoordeling en follow-up belangrijk.

RBD en neurologische aandoeningen.

Er bestaat een belangrijke relatie tussen RBD en een groep neurologische aandoeningen waarbij het eiwit alfa-synucleïne een rol speelt.

Daaronder vallen onder andere:

• de ziekte van Parkinson;
• dementie met Lewy bodies;
• multipele systeematrofie.

Bij sommige mensen kunnen RBD-klachten al jaren ontstaan voordat andere duidelijke neurologische verschijnselen zichtbaar worden.

Dat betekent niet dat iedereen die ’s nachts schopt of praat later de ziekte van Parkinson krijgt. Eerst moet daadwerkelijk worden vastgesteld dat er sprake is van RBD.

Maar wanneer RBD zonder duidelijke andere verklaring wordt vastgesteld, is de relatie met deze neurologische aandoeningen belangrijk genoeg om met een arts te bespreken.

Dat is ook een belangrijke reden om opvallend droomgerelateerd gedrag tijdens de slaap niet jarenlang alleen als ‘onrustig slapen’ te beschouwen.

Kunnen medicijnen RBD veroorzaken of beïnvloeden?

Bepaalde medicijnen kunnen RBD-achtige klachten uitlokken of bestaande klachten beïnvloeden. Dat geldt onder andere voor sommige antidepressiva.

Merk je dat opvallende bewegingen tijdens de slaap zijn begonnen of duidelijk zijn veranderd nadat je met een medicijn bent gestart?

Bespreek dat dan met je arts. Stop voorgeschreven medicatie niet zelfstandig. Een arts kan beoordelen of het medicijn mogelijk een rol speelt en wat in jouw situatie verstandig is.

Hoe zit het met stress en slaaptekort?

Het oude idee dat RBD simpelweg door stress of slaaptekort wordt uitgelokt, is te kort door de bocht.

Een periode van stress kan natuurlijk invloed hebben op hoe iemand slaapt en slaaptekort kan verschillende nachtelijke verschijnselen beïnvloeden.

Maar RBD is geen stressprobleem dat je kunt oplossen door beter te ontspannen.

Wanneer iemand daadwerkelijk RBD heeft, is er tijdens de REM-slaap een aantoonbare afwijking in de normale spierremming.

Algemene ontspanningsoefeningen behandelen dat mechanisme niet.

Hoe wordt RBD behandeld?

De behandeling begint met een goede diagnose en het beoordelen van mogelijke oorzaken of samenhangende aandoeningen.

Daarna wordt gekeken welke behandeling nodig is. Een belangrijk onderdeel is altijd het voorkomen van verwondingen. In bepaalde situaties kan daarnaast medicatie worden voorgeschreven.

Welke behandeling passend is, hangt af van de individuele situatie en hoort door een arts te worden beoordeeld.

Veiligheid in de slaapkamer

Wanneer iemand tijdens de slaap krachtig slaat, schopt of uit bed kan vallen, is het verstandig om de slaapkamer veiliger te maken

Denk bijvoorbeeld aan:

• scherpe en breekbare voorwerpen bij het bed verwijderen;
• harde meubels verder van het bed plaatsen;
• voorkomen dat iemand zich ernstig kan bezeren bij een val;
• indien nodig maatregelen nemen om een bedpartner te beschermen.

Soms kan het tijdelijk verstandig zijn om apart te slapen wanneer een bedpartner regelmatig geraakt wordt.

Bedhekken zijn niet automatisch een goede oplossing. Iemand kan zich daar tijdens krachtige bewegingen juist aan verwonden.

Het doel is daarom niet om iemand tijdens de slaap vast te zetten, maar om de omgeving zo veilig mogelijk te maken.

Medicatie bij RBD

Bij RBD kunnen in bepaalde situaties medicijnen worden gebruikt. Melatonine en clonazepam behoren tot de middelen die hiervoor worden toegepast.

Dat betekent niet dat je bij een vermoeden van RBD zelf melatonine moet gaan gebruiken. Eerst moet duidelijk zijn wat er tijdens de slaap gebeurt en of er daadwerkelijk sprake is van RBD.

Ook clonazepam heeft mogelijke bijwerkingen en is niet voor iedereen geschikt.

De keuze voor medicatie hoort daarom thuis bij een arts die de persoonlijke situatie en mogelijke andere aandoeningen kan meewegen.

RBD los je niet op met betere slaaphygiëne

Een regelmatig slaapritme en voldoende gelegenheid om te slapen zijn natuurlijk prima uitgangspunten.

Maar RBD ontstaat niet doordat iemand een verkeerde avondroutine heeft, te laat op een scherm kijkt of niet voldoende ontspanningsoefeningen doet.

Ook meditatie, ademhalingsoefeningen of een perfect ingerichte slaapkamer zijn geen behandeling voor RBD.

Algemene slaapadviezen kunnen soms prettig zijn, maar mogen niet in de plaats komen van medische beoordeling wanneer iemand gedrag vertoont dat bij RBD kan passen.

Wanneer naar de huisarts?

Maak een afspraak met je huisarts wanneer jij of je partner tijdens de slaap regelmatig gedrag opmerkt zoals:

• schoppen of slaan;
• roepen of schreeuwen;
• krachtige bewegingen die bij dromen lijken te passen;
• uit bed vallen;
• jezelf of je bedpartner verwonden.

Dat is zeker belangrijk wanneer dit gedrag op volwassen of latere leeftijd voor het eerst ontstaat. Een filmpje van het gedrag kan soms nuttige informatie geven aan een arts wanneer een bedpartner dit veilig kan opnemen.

Probeer een episode nooit uit te lokken om deze te kunnen filmen. Bij een vermoeden van RBD kan verwijzing naar een neuroloog of gespecialiseerd slaap-waakcentrum nodig zijn.

Conclusie

REM-sleep behaviour disorder is een parasomnie waarbij de normale spierremming tijdens de REM-slaap onvoldoende aanwezig is.

Daardoor kunnen tijdens dromen bewegingen en geluiden ontstaan, zoals praten, roepen, slaan of schoppen. Dat is iets anders dan gewoon onrustig slapen.

RBD kan tot verwondingen leiden en kan samenhangen met bepaalde medicijnen, narcolepsie en neurologische aandoeningen.

Daarom is het belangrijk om een vermoeden van RBD medisch te laten beoordelen.

Met gespecialiseerd slaaponderzoek kan worden vastgesteld of er daadwerkelijk sprake is van REM-slaap zonder de normale spierontspanning.

Pas daarna kan worden bepaald welke behandeling en eventuele verdere controle passend zijn.