Wat is het restless leg syndroom?

Wat is het Restless Legs Syndroom?

Je zit ’s avonds eindelijk rustig op de bank. En juist dan beginnen je benen.

Een kriebelend, trekkend of moeilijk te omschrijven gevoel. Stilzitten wordt steeds vervelender en eigenlijk wil je maar één ding: je benen bewegen.

Zodra je opstaat en even loopt, wordt het minder. Maar wanneer je daarna in bed gaat liggen, begint het opnieuw.

Dat kan passen bij het Restless Legs Syndroom.

Het Restless Legs Syndroom, meestal afgekort als RLS, wordt in het Nederlands ook wel het rustelozebenensyndroom genoemd. Het is een neurologische aandoening waarbij je een sterke aandrang ervaart om je benen te bewegen.

Die bewegingsdrang gaat meestal samen met een onaangenaam gevoel in de benen.

Kenmerkend is dat de klachten ontstaan of erger worden wanneer je rust en tijdelijk verminderen wanneer je beweegt. Bovendien zijn de klachten meestal het sterkst in de avond en nacht.

Daardoor kan RLS behoorlijk in de weg zitten bij het slapen.

Hoe herken je RLS?

Niet ieder onrustig gevoel in je benen betekent dat je RLS hebt. Bij RLS gaat het om een vrij kenmerkende combinatie van klachten.

Een sterke bewegingsdrang

Het belangrijkste kenmerk is een moeilijk te onderdrukken behoefte om je benen te bewegen. Daarbij kun je een vervelend gevoel ervaren dat soms lastig onder woorden te brengen is.

Mensen omschrijven het bijvoorbeeld als:

• kriebelen;
• trekken;
• tintelen;
• jeuken;
• een onrustig gevoel diep in de benen.

Het gevoel hoeft niet echt pijnlijk te zijn. De klachten ontstaan tijdens rust. RLS wordt meestal duidelijk wanneer je langere tijd stilzit of ligt.

Bijvoorbeeld wanneer je:

•  ’s avonds op de bank zit;
• in bed ligt;
• lang in de auto of trein zit;
• in het vliegtuig zit;
• in de bioscoop of het theater zit.

Juist doordat je lichaam tot rust komt, kunnen de klachten opvallender worden.

Bewegen geeft tijdelijk verlichting, dit is een ander belangrijk kenmerk van RLS.

Wanneer je je benen beweegt, opstaat of een stukje loopt, nemen de klachten meestal af of verdwijnen ze tijdelijk.

Ga je daarna weer zitten of liggen, dan kunnen ze terugkomen, vooral in de avond en nacht.

RLS heeft een duidelijk patroon over de dag. De klachten zijn meestal het sterkst in de avond en nacht en minder aanwezig gedurende de ochtend of overdag.

Dat onderscheid helpt om RLS te onderscheiden van andere klachten aan de benen.

RLS is niet hetzelfde als nachtelijke kuitkramp

Een pijnlijke kuitkramp midden in de nacht is iets anders dan RLS. Bij een kuitkramp trekt een spier plotseling en pijnlijk samen.

Bij RLS staat juist de aandrang om te bewegen centraal, meestal in combinatie met een onaangenaam gevoel dat ontstaat of verergert wanneer je stilzit of ligt.

Ook spierpijn, spataderen en bepaalde zenuwklachten kunnen soms op rusteloze benen lijken. Daarom is het belangrijk om niet iedere vorm van onrust of pijn in de benen automatisch RLS te noemen.

Is RLS een slaapstoornis?

RLS wordt binnen de slaapgeneeskunde gerekend tot de slaapgerelateerde bewegingsstoornissen. Maar de klachten kunnen ook optreden wanneer je gewoon wakker bent.

Dat merk je bijvoorbeeld tijdens een lange autorit of wanneer je ’s avonds rustig op de bank zit. De relatie met slaap ontstaat vooral doordat de klachten vaak juist in de avond en tijdens rust het sterkst zijn.

• Je ligt in bed en wilt slapen, maar je benen blijven om beweging vragen.
• Je staat even op.
• Loopt een stukje.
• Gaat terug naar bed.
• En een tijdje later begint het opnieuw.

Daardoor kan RLS het inslapen behoorlijk bemoeilijken. RLS is niet hetzelfde als bewegen met je benen tijdens de slaap

Er bestaat ook een verschijnsel waarbij de benen tijdens de slaap herhaaldelijk bewegen.n Dat worden periodieke beenbewegingen tijdens de slaap genoemd.

Dat is niet hetzelfde als RLS. Bij RLS gaat het om de bewegingsdrang en onaangename sensaties die je zelf ervaart wanneer je wakker bent.

Periodieke beenbewegingen vinden juist tijdens de slaap plaats en kunnen voorkomen bij mensen met én zonder RLS.

Waardoor ontstaat RLS?

De precieze oorzaak van RLS is nog niet volledig opgehelderd. Waarschijnlijk spelen verschillende factoren een rol.

Er zijn aanwijzingen dat processen rond ijzer in de hersenen en dopamine betrokken zijn bij RLS. Dat betekent echter niet dat RLS simpelweg ontstaat doordat je hersenen ‘te weinig dopamine’ aanmaken.

Ook erfelijke aanleg speelt een belangrijke rol.

Bij een aanzienlijk deel van de mensen met RLS komt de aandoening ook binnen de familie voor. Daarnaast komt RLS vaker voor in bepaalde situaties en bij bepaalde aandoeningen.

IJzer en RLS

IJzer verdient bij RLS afzonderlijke aandacht. Een verstoorde ijzerhuishouding kan bij sommige mensen samenhangen met RLS. Maar dat betekent niet dat iedereen met rusteloze benen automatisch een ijzertekort heeft.

Ook betekent het niet dat je op eigen initiatief ijzersupplementen zou moeten gaan gebruiken. Of onderzoek naar je ijzerstatus zinvol is en of behandeling met ijzer passend is, hangt af van je situatie en kan met een arts worden besproken.

IJzer innemen terwijl je dat niet nodig hebt, is niet automatisch beter.

Zwangerschap

RLS komt ook voor tijdens de zwangerschap. De klachten kunnen tijdens de zwangerschap ontstaan of tijdelijk erger worden. Bij veel vrouwen nemen zwangerschapsgerelateerde klachten na de bevalling weer af.

Heb je tijdens je zwangerschap veel last van rusteloze benen, bespreek dit dan met je verloskundige of arts in plaats van zelf supplementen of medicijnen te gaan gebruiken.

Andere aandoeningen

RLS komt vaker voor bij sommige lichamelijke aandoeningen. Een bekend voorbeeld is ernstige nierinsufficiëntie. Ook andere aandoeningen kunnen klachten veroorzaken die op RLS lijken.

Daarom is het belangrijk om bij het stellen van de diagnose ook te beoordelen of de klachten niet beter door iets anders kunnen worden verklaard.

Medicijnen

Bepaalde medicijnen kunnen RLS-klachten uitlokken of verergeren. Dat betekent niet dat je voorgeschreven medicatie zelf moet stoppen wanneer je rusteloze benen krijgt.

Bespreek dit met je huisarts of apotheker.

Die kan beoordelen of je medicatie mogelijk een rol speelt en of een aanpassing verstandig en veilig is.

Stress en slaaptekort

Sommige mensen merken dat hun klachten sterker zijn wanneer ze weinig hebben geslapen of in een stressvolle periode zitten.

Maar RLS is niet simpelweg het gevolg van stress.

Ontspanning kan prettig zijn, maar wanneer je daadwerkelijk RLS hebt, betekent dit niet dat je het probleem oplost door alleen beter te leren ontspannen.

Hoe beïnvloedt RLS je slaap?

Wanneer de klachten vooral ’s avonds optreden, kan het lastig worden om rustig in bed te blijven liggen.

Je wilt slapen, maar je benen geven telkens opnieuw een sterke aandrang om te bewegen. Daardoor kan het langer duren voordat je in slaap valt.

Wanneer de klachten ernstig zijn, kunnen ze ook later in de nacht optreden en de nachtrust verstoren. De gevolgen merk je soms de volgende dag.

Misschien functioneer je nog redelijk, maar merk je dat concentreren meer moeite kost of dat je minder energie hebt.

Bij ernstige RLS kunnen de klachten veel verder gaan.

Slapen wordt iedere avond een uitdaging, lange autoritten of vliegreizen worden lastig en vermoeidheid kan steeds meer invloed krijgen op werk en dagelijks functioneren.

Het gaat dus niet alleen om een vervelend gevoel in je benen. De mate waarin RLS je leven beïnvloedt, bepaalt mede hoe belangrijk behandeling wordt.

Wat kun je zelf doen?

Bij milde klachten is medicatie meestal niet nodig. Het kan nuttig zijn om te kijken of er factoren zijn die je klachten lijken te beïnvloeden.

Bewegen geeft bij een RLS-episode vaak tijdelijk verlichting. Even opstaan en lopen kan daarom helpen wanneer de klachten optreden.

Sommige mensen ervaren daarnaast verlichting door bijvoorbeeld warmte, kou of massage. Dat kan prettig zijn, maar het effect verschilt per persoon. Ook voldoende gelegenheid voor slaap en een redelijk regelmatig slaap-waakritme kunnen verstandig zijn.

Daar hoeft geen perfect avondritueel van gemaakt te worden. RLS ontstaat niet doordat je je slaaproutine niet goed genoeg uitvoert.

Hoe zit het met koffie en alcohol?

Je leest regelmatig het advies om bij RLS volledig te stoppen met cafeïne en alcohol. Daar moeten we iets voorzichtiger mee zijn.

Er zijn aanwijzingen dat deze factoren bij sommige mensen samenhangen met meer klachten, maar het bewijs dat stoppen of minderen RLS daadwerkelijk vermindert is beperkt.

Merk je zelf duidelijk dat je klachten na bijvoorbeeld cafeïne of alcohol erger worden, dan kun je natuurlijk kijken wat er gebeurt wanneer je minder gebruikt.

Maar maak er geen nieuwe lijst met strenge slaapregels van als je daar geen aanleiding voor hebt.

Wanneer is behandeling nodig?

Niet iedereen met RLS heeft medicijnen nodig.

Wanneer de klachten mild zijn en maar af en toe voorkomen, kan uitleg en het omgaan met uitlokkende factoren voldoende zijn.

Dat wordt anders wanneer RLS regelmatig je slaap, dagelijks functioneren of kwaliteit van leven beïnvloedt. Dan is het verstandig om dit met je huisarts te bespreken.

Medicatie bij ernstige RLS

Bij ernstige en aanhoudende RLS kan medicatie worden overwogen wanneer andere maatregelen onvoldoende helpen. De keuze voor medicijnen is de afgelopen jaren veranderd.

Gabapentine en pregabaline kunnen bij ernstige RLS worden gebruikt en hebben in de huidige Nederlandse huisartsenrichtlijn de voorkeur wanneer medicamenteuze behandeling nodig is.

Deze medicijnen zijn oorspronkelijk ontwikkeld voor andere aandoeningen en worden bij RLS niet zomaar voor iedereen voorgeschreven

Ze kunnen bijwerkingen geven en zijn niet in iedere situatie geschikt. Daarom wordt samen met een arts afgewogen of de mogelijke voordelen opwegen tegen de nadelen.

Dopamineagonisten

Medicijnen zoals pramipexol en ropinirol werden lange tijd veel gebruikt bij RLS. Ze kunnen de klachten verminderen. Maar er zit een belangrijk nadeel aan. Bij langduriger gebruik kan augmentatie ontstaan.

Daarbij worden de RLS-klachten juist erger, beginnen ze eerder op de dag of breiden ze zich uit naar andere delen van het lichaam.

Dat is een belangrijke reden waarom tegenwoordig terughoudender met dopamineagonisten wordt omgegaan.

Gebruik je al een dopamineagonist voor RLS? Verander of stop je medicatie dan niet zelfstandig, maar bespreek dit met je behandelend arts.

En opioïden of slaapmiddelen?

Informatie op internet kan de indruk geven dat opioïden, slaapmiddelen of kalmerende medicijnen normale behandelingen voor RLS zijn.

Zo eenvoudig ligt dat niet.

Opioïden kunnen in specialistische situaties een rol spelen bij zeer ernstige en moeilijk behandelbare RLS, maar zijn vanwege hun risico’s zeker geen standaardbehandeling om zelf als volgende stap te zien.

Ook gewone slaapmedicatie behandelt de RLS zelf niet automatisch. Je kunt immers suf worden van een middel terwijl de onderliggende bewegingsdrang nog steeds bestaat.

Wanneer naar de huisarts?

Maak een afspraak met je huisarts wanneer je regelmatig een sterke bewegingsdrang in je benen hebt die:

• ontstaat of erger wordt wanneer je stilzit of ligt;
• vermindert wanneer je beweegt;
• vooral in de avond of nacht aanwezig is;
• je slaap of dagelijks functioneren duidelijk beïnvloedt.

Ook wanneer je twijfelt of je klachten daadwerkelijk bij RLS passen, is beoordeling verstandig. Niet iedere pijn, kramp, tinteling of onrust in de benen is namelijk RLS.

Bij ernstige klachten of wanneer behandeling onvoldoende helpt, kan verwijzing naar een neuroloog of slaap-waakcentrum nodig zijn.

Conclusie

Het Restless Legs Syndroom is meer dan simpelweg ‘onrustige benen’. Kenmerkend is een sterke aandrang om de benen te bewegen, meestal samen met een onaangenaam gevoel.

De klachten ontstaan of verergeren tijdens rust, verminderen door beweging en zijn meestal het sterkst in de avond en nacht. Daardoor kan RLS het inslapen en soms ook de rest van de nacht behoorlijk verstoren.

Bij milde klachten is medicatie meestal niet nodig.

Wanneer de klachten regelmatig terugkomen en je slaap of dagelijks functioneren duidelijk beïnvloeden, is het verstandig om dit met je huisarts te bespreken

Een goede behandeling begint namelijk bij de juiste diagnose en niet bij het zomaar toevoegen van een supplement, slaapmiddel of algemene slaaptip.