Wat is bruxisme?

Wat is bruxisme?

Je wordt ’s ochtends wakker en je kaak voelt gespannen. Misschien heb je pijn rond je slapen of voelt het alsof je de hele nacht je kaken hebt aangespannen. Of degene naast je vertelt dat je ’s nachts met je tanden knarst.

Dat kan passen bij bruxisme.

Bruxisme is een verzamelnaam voor herhaalde activiteit van de kauwspieren. Daarbij kun je je tanden op elkaar klemmen of ermee knarsen. Ook het aanspannen of naar voren bewegen van de onderkaak kan erbij horen. 

Bruxisme kan voorkomen terwijl je wakker bent én tijdens de slaap.

Daarom wordt onderscheid gemaakt tussen wakkerbruxisme en slaapbruxisme.

Wakkerbruxisme en slaapbruxisme 

Bij wakkerbruxisme span je tijdens het wakker zijn regelmatig je kauwspieren aan of klem je je tanden op elkaar. Dat gebeurt soms zonder dat je het zelf doorhebt. Misschien merk je het tijdens geconcentreerd werken.

In de auto. Of op een drukke werkdag waarop je opeens ontdekt dat je kaken al een tijdje stevig op elkaar staan. Bij slaapbruxisme vindt de activiteit van de kauwspieren tijdens de slaap plaats.

Je kunt dit zelf dus moeilijk bewust waarnemen.

Soms merkt een bedpartner het knarsende geluid op. In andere gevallen wordt het vermoed door klachten aan de kaak of veranderingen aan het gebit.

Is bruxisme een slaapstoornis?

Bruxisme werd vroeger regelmatig als een parasomnie omschreven. Dat klopt niet. Slaapbruxisme wordt binnen de slaapgeneeskunde gerekend tot de slaapgerelateerde bewegingsstoornissen. Maar ook daarbij is enige nuance belangrijk.

Bruxisme is niet bij iedereen automatisch een aandoening die behandeld moet worden. Bij veel mensen veroorzaakt de activiteit weinig of geen problemen.

Pas wanneer bruxisme bijvoorbeeld leidt tot pijn, schade aan het gebit of andere duidelijke klachten, wordt het belangrijker om te kijken of behandeling nodig is.

Hoe herken je bruxisme?

Bruxisme kan zich op verschillende manieren uiten.

Mogelijke aanwijzingen zijn:

• hoorbaar tandenknarsen tijdens de slaap;
• regelmatig op elkaar klemmen van de tanden;
• gespannen of vermoeide kauwspieren;
• pijn in de kaak of het gezicht;
• hoofdpijn rond de slapen;
• gevoelige tanden;
• slijtage of beschadiging van tanden en kiezen.

Niet iedereen met bruxisme heeft al deze klachten. En andersom betekent kaakpijn of hoofdpijn niet automatisch dat je tandenknarst. Ook andere problemen kunnen vergelijkbare klachten veroorzaken.

Moet bruxisme altijd geluid maken?

Nee, bij tandenknarsen kunnen de tanden hoorbaar over elkaar bewegen. Maar bij klemmen hoeft helemaal geen geluid te ontstaan. 

Je kunt je kauwspieren dus behoorlijk aanspannen zonder dat degene naast je ’s nachts iets hoort. Daarom is de afwezigheid van knarsende geluiden geen bewijs dat er geen bruxisme is.

Kan bruxisme je tanden beschadigen?

Dat kan. Wanneer bruxisme vaak of krachtig voorkomt, kan het bijdragen aan slijtage of beschadiging van tanden en kiezen.

Tanden kunnen bijvoorbeeld vlakker worden, gevoeliger worden of beschadigd raken. Ook vullingen, kronen en andere tandheelkundige restauraties kunnen worden belast. Maar slijtage aan tanden betekent niet automatisch dat iemand op dit moment actief bruxisme heeft.

Slijtage kan in het verleden zijn ontstaan en ook andere oorzaken hebben.

Daarom is beoordeling door een tandarts belangrijker dan zelf aan de hand van je gebit proberen vast te stellen of je ’s nachts knarst.

Kan bruxisme kaakpijn en hoofdpijn veroorzaken?

Bruxisme kan samengaan met pijn of vermoeidheid van de kauwspieren. Ook pijn rond de kaak, het gezicht of de slapen kan voorkomen.

Maar ook hier geldt: niet iedere vorm van kaakpijn of hoofdpijn wordt veroorzaakt door bruxisme. 

Kaakklachten kunnen bijvoorbeeld samenhangen met temporomandibulaire klachten, vaak afgekort als TMD.

Bruxisme en TMD zijn niet hetzelfde.

Wanneer je langdurig pijn hebt aan je kaak of moeite hebt met het openen en sluiten van je mond, is het verstandig dit professioneel te laten beoordelen.

Waardoor ontstaat bruxisme?

Er bestaat niet één oorzaak van bruxisme. En wakkerbruxisme en slaapbruxisme hoeven ook niet precies dezelfde achtergrond te hebben. 

Bij wakkerbruxisme kunnen spanning, emoties en geconcentreerd bezig zijn invloed hebben op het aanspannen van de kauwspieren.

Slaapbruxisme is complexer en wordt niet simpelweg veroorzaakt doordat je overdag te veel stress hebt.

 Tijdens de slaap kunnen korte activaties van het zenuwstelsel samengaan met activiteit van de kauwspieren. Ook erfelijke factoren lijken bij slaapbruxisme een rol te kunnen spelen. Daarnaast kunnen bepaalde medicijnen en middelen invloed hebben.

Het is daarom te eenvoudig om tegen iemand die ’s nachts tandenknarst alleen te zeggen dat diegene minder moet stressen.

Bruxisme en stress 

Stress verdient wel enige aandacht, maar zonder er de verklaring voor alles van te maken. Misschien merk je tijdens een drukke dag dat je je kaken vaker aanspant.

Dan kan bewustwording daarvan nuttig zijn. Maar iemand kan ook slaapbruxisme hebben zonder zich bijzonder gestrest te voelen. 

Andersom heeft lang niet iedereen met veel stress last van bruxisme. Bruxisme is dus geen betrouwbare graadmeter voor hoeveel stress iemand heeft. En wanneer je slaapbruxisme hebt, betekent dat niet automatisch dat je lichaam ’s nachts niet kan ontspannen.

Bruxisme en slaapapneu

Slaapbruxisme kan vaker voorkomen bij mensen met andere slaapstoornissen, waaronder obstructieve slaapapneu. Dat betekent niet dat tandenknarsen automatisch betekent dat je slaapapneu hebt. En het betekent ook niet dat slaapapneu altijd de oorzaak van het bruxisme is.

Maar wanneer tandenknarsen samengaat met bijvoorbeeld luid snurken, waargenomen ademstops, happen naar lucht of duidelijke slaperigheid overdag, is het verstandig om dit met een arts te bespreken.

Dan kan worden beoordeeld of verder onderzoek naar slaapapneu nodig is.

Medicijnen en andere middelen

Bepaalde medicijnen kunnen bruxisme uitlokken of verergeren. Dat is onder andere beschreven bij sommige antidepressiva. Ook stimulerende middelen kunnen invloed hebben op bruxisme.

Merk je dat het knarsen of klemmen duidelijk is begonnen of toegenomen nadat je met medicatie bent gestart? Bespreek dat dan met je arts of apotheker. Stop voorgeschreven medicatie niet zelfstandig.

Is een verkeerde stand van je tanden de oorzaak? 

Vroeger werd vaak gedacht dat bruxisme vooral ontstond doordat tanden en kiezen niet goed op elkaar pasten.

Dat beeld is achterhaald.

De stand van je gebit wordt niet beschouwd als een eenvoudige verklaring voor het ontstaan van bruxisme.

Daarom is het ook niet logisch om gezonde tanden zomaar te slijpen of de beet aan te passen met als doel het tandenknarsen te stoppen.

Wanneer het gebit door ernstig bruxisme beschadigd is geraakt, kan tandheelkundig herstel natuurlijk wel nodig zijn.

Dat is iets anders dan stellen dat de stand van de tanden de oorspronkelijke oorzaak was.

Heeft bruxisme invloed op je slaap?

Dat hoeft niet. Het feit dat iemand tijdens de slaap tandenknarst, betekent niet automatisch dat diegene slecht slaapt.

Slaapbruxisme kan samengaan met korte activaties tijdens de slaap, maar daaruit volgt niet dat iedere episode de slaap ernstig verstoort.

Je hoeft daarom ook niet bang te worden dat tandenknarsen automatisch betekent dat je geen diepe of herstellende slaap krijgt. 

Sommige mensen hebben slaapbruxisme zonder daar overdag iets van te merken. Bij anderen staan vooral pijn, kaakklachten of schade aan het gebit op de voorgrond. Het gaat dus niet alleen om wat er ’s nachts gebeurt, maar vooral om de gevolgen die iemand ervan ondervindt.

Hoe wordt bruxisme vastgesteld?

Een tandarts kan kijken naar het gebit, de kauwspieren en eventuele klachten.

Daarbij wordt onder andere gelet op slijtage of beschadiging van tanden en kiezen en gevoeligheid of spanning van de kauwspieren.

Ook je eigen ervaringen en informatie van een bedpartner kunnen helpen. Bij slaapbruxisme kan uitgebreider onderzoek soms nodig zijn. 

Bijvoorbeeld wanneer er aanwijzingen zijn voor een andere slaapstoornis.

Een slaaponderzoek kan dan informatie geven over activiteit van de kauwspieren en tegelijkertijd helpen beoordelen of bijvoorbeeld slaapapneu een rol speelt.

Niet iedereen die af en toe tandenknarst heeft zo’n onderzoek nodig.

Moet bruxisme altijd behandeld worden?

Nee, wanneer bruxisme geen klachten of schade veroorzaakt, is behandeling niet altijd nodig. Dat is een belangrijk verschil met het idee dat iedere vorm van tandenknarsen direct moet worden ‘afgeleerd’. 

Behandeling wordt vooral relevant wanneer er gevolgen ontstaan.

Bijvoorbeeld:

• duidelijke slijtage of beschadiging van het gebit;
• pijnlijke of vermoeide kauwspieren;
• aanhoudende kaakklachten;
• regelmatig hoofdpijn die mogelijk samenhangt met de kauwspieren;
• problemen met tandheelkundige restauraties.

Welke aanpak passend is, hangt af van de klachten en de vorm van bruxisme.

Een bitje bij slaapbruxisme

Een tandarts kan bij slaapbruxisme een op maat gemaakte splint of opbeetplaat adviseren.

Zo’n voorziening wordt over de tanden gedragen en kan helpen het gebit te beschermen tegen de krachten van knarsen en klemmen 

Dat betekent niet automatisch dat het bruxisme zelf stopt. 

Je kunt nog steeds activiteit van de kauwspieren hebben terwijl je een splint draagt. 

Het belangrijkste doel is daarom vaak bescherming van tanden en kiezen en, afhankelijk van de situatie, vermindering van bepaalde klachten.

Laat een passend hulpmiddel bij voorkeur beoordelen door een tandarts in plaats van zomaar zelf een willekeurig anti-knarsbitje te kopen.

Wat kun je doen bij wakkerbruxisme?

Bij wakkerbruxisme speelt bewustwording een grotere rol. Je kunt gedurende de dag bijvoorbeeld af en toe opmerken wat je met je kaak doet.

Staan je tanden langdurig stevig op elkaar?

Span je je kauwspieren aan terwijl dat niet nodig is?

Alleen al leren herkennen wanneer je klemt kan helpen om het gedrag vaker te onderbreken.

Daarbij hoeft niet de hele dag gecontroleerd te worden of je kaak wel perfect ontspannen is.

Het doel is juist dat je minder onnodige spanning vasthoudt, niet dat je er een nieuwe vorm van voortdurende controle van maakt.

Moet je ontspanningsoefeningen doen?

Ontspanning kan prettig zijn wanneer je merkt dat spanning bij jou samengaat met klemmen.

Maar meditatie, yoga of ademhalingsoefeningen zijn geen algemene behandeling waarmee slaapbruxisme automatisch verdwijnt.

Hetzelfde geldt voor een perfecte avondroutine.

Je hoeft dus niet iedere avond allerlei ontspanningstechnieken uit te voeren omdat je anders zou gaan tandenknarsen.

Wanneer stress of angst duidelijk meespeelt in je klachten, kan het natuurlijk wel zinvol zijn om daar gericht aandacht aan te besteden.

En cafeïne en alcohol? 

Cafeïne, alcohol, nicotine en andere stimulerende of verdovende middelen kunnen bij sommige mensen samenhangen met bruxisme.

Maar ook hier hoeft geen nieuwe lijst met strenge slaapregels van gemaakt te worden. Wanneer je zelf merkt dat een bepaald middel je klachten duidelijk beïnvloedt, kun je daar rekening mee houden.

Dat is iets anders dan zeggen dat iedereen met bruxisme ’s avonds alle cafeïne of alcohol moet vermijden om goed te kunnen slapen.

Medicatie tegen bruxisme

Medicijnen zijn geen standaardoplossing voor bruxisme.

Er zijn verschillende middelen onderzocht, maar er bestaat geen eenvoudig medicijn waarmee slaapbruxisme bij iedereen veilig en structureel kan worden gestopt.

Bij ernstige klachten kunnen in specifieke situaties andere medische behandelingen worden overwogen. 

Dat vraagt om individuele beoordeling door een arts of tandarts.

Zelf slaapmiddelen of spierontspanners gebruiken om tandenknarsen tegen te gaan is daarom geen goede aanpak.

Wanneer naar de tandarts of huisarts?

Ga naar de tandarts wanneer je:

• duidelijke slijtage of beschadiging van tanden en kiezen opmerkt;
• regelmatig wakker wordt met pijnlijke of vermoeide kaken;
• gevoelige tanden krijgt;
• langdurige pijn rond de kaak of kauwspieren ervaart;
• van een bedpartner hoort dat je veel en krachtig tandenknarst. 

De tandarts kan beoordelen of er aanwijzingen zijn voor bruxisme en of bescherming of behandeling van het gebit nodig is.

Wanneer er daarnaast aanwijzingen zijn voor een andere medische of slaapgerelateerde oorzaak, kan overleg met de huisarts of verwijzing naar een andere zorgverlener passend zijn.

Conclusie

Bruxisme betekent meer dan alleen hoorbaar tandenknarsen. Het gaat om herhaalde activiteit van de kauwspieren waarbij onder andere knarsen en klemmen kan voorkomen.

Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen bruxisme tijdens het wakker zijn en slaapbruxisme.

Niet iedereen met bruxisme heeft behandeling nodig. Het wordt vooral belangrijk wanneer er pijn, kaakklachten of schade aan tanden en kiezen ontstaat.

Stress kan bij sommige mensen een rol spelen, maar slaapbruxisme is niet simpelweg het gevolg van stress of onvoldoende ontspanning. 

Ook een bitje is niet automatisch een behandeling die het tandenknarsen stopt. Het kan vooral helpen om het gebit tegen de gevolgen ervan te beschermen.

Heb je regelmatig klachten of zie je schade aan je tanden?

Laat dan eerst beoordelen wat er daadwerkelijk aan de hand is.

Zo voorkom je dat je een normaal of onschuldig verschijnsel probeert te ‘behandelen’, maar zorg je er ook voor dat bruxisme dat wél problemen veroorzaakt op tijd aandacht krijgt.