Wat zijn hypnagoge hallucinaties?

Wat zijn hypnagoge hallucinaties?

Je ligt in bed en bent bijna in slaap. Dan hoor je ineens iemand je naam zeggen. Je schrikt op. Maar er is niemand.

Of je ziet heel even een persoon naast je bed, een gezicht, een lichtflits of een vorm die er een paar seconden later niet meer is.

Soms voelt het alsof iemand je aanraakt. Dat kan behoorlijk echt aanvoelen. Toch hoeft er niets vreemds aan de hand te zijn.

Dit soort ervaringen kunnen voorkomen tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen en worden hypnagoge hallucinaties genoemd.

Wat zijn hypnagoge hallucinaties?

Hypnagoge hallucinaties zijn korte, levensechte waarnemingen die ontstaan terwijl je in slaap valt. Je kunt iets zien, horen of voelen wat op dat moment niet daadwerkelijk in je omgeving aanwezig is.

Het woord ‘hypnagoog’ verwijst naar de overgang van wakker zijn naar slapen. Dat is belangrijk.

Deze ervaringen ontstaan dus niet midden op de dag terwijl je volledig wakker bent, maar rond het moment waarop je bewustzijn overgaat van wakker zijn naar slaap.

Ze kunnen vreemd, indrukwekkend of soms beangstigend zijn.

Maar een incidentele hypnagoge hallucinatie betekent niet automatisch dat je een slaapstoornis of psychische aandoening hebt.

Wat gebeurt er wanneer je in slaap valt?

In slaap vallen gebeurt niet met één druk op een knop. Wakker zijn gaat geleidelijk over in slaap. Je aandacht voor je omgeving neemt af. Gedachten worden minder logisch of samenhangend. Beelden en flarden van gedachten kunnen in elkaar overlopen. En je waarneming van de omgeving verandert.

Tijdens die overgang kunnen korte droomachtige ervaringen ontstaan. Dat betekent niet dat je al volledig in de REM-slaap bent.  Dromen en droomachtige ervaringen zijn namelijk niet uitsluitend voorbehouden aan REM-slaap.

Hypnagoge hallucinaties kunnen juist optreden tijdens de overgang van wakker zijn naar de eerste slaapstadia.

Hoe kunnen hypnagoge hallucinaties eruitzien?

De ervaring verschilt sterk van persoon tot persoon. Sommige mensen zien iets. Anderen horen iets. Weer anderen voelen een aanraking of aanwezigheid. Soms komen meerdere ervaringen tegelijkertijd voor.

Iets zien

Visuele ervaringen kunnen heel eenvoudig zijn.

Je ziet bijvoorbeeld:

• lichtflitsen;
• kleuren;
• vormen;
• patronen;
• schaduwen.

Maar ze kunnen ook veel gedetailleerder zijn. Je kunt bijvoorbeeld heel even een gezicht, persoon, dier of voorwerp zien.

Doordat je slaapkamer tegelijkertijd gedeeltelijk zichtbaar kan zijn, kan het lijken alsof datgene wat je ziet daadwerkelijk in de kamer aanwezig is.

Iets horen

Ook geluiden komen voor. Je hoort bijvoorbeeld:

• je naam;
• een stem;
• een paar woorden;
• muziek;
• voetstappen;
• een klop;
• een ander plotseling geluid.

Soms is het niet meer dan een kort geluid waardoor je direct weer wakker schrikt.

Op dat moment kan het moeilijk zijn om te bepalen of je het geluid werkelijk hebt gehoord of dat het onderdeel was van het inslapen.

Iets voelen

Er kunnen ook lichamelijke of tactiele ervaringen optreden. Je kunt bijvoorbeeld het gevoel hebben dat iemand je aanraakt of dat er iemand naast je ligt.

Sommige mensen ervaren daarnaast beweging, vallen, zweven of andere bijzondere lichamelijke sensaties rond het inslapen. Ook die ervaringen kunnen bijzonder overtuigend aanvoelen.

Zijn hypnagoge hallucinaties gevaarlijk?

Op zichzelf meestal niet. Hypnagoge ervaringen kunnen ook voorkomen bij mensen zonder slaapstoornis. Dat is een belangrijk verschil met hallucinaties die optreden terwijl iemand volledig wakker is.

Het woord ‘hallucinatie’ klinkt al snel ernstig. Misschien denk je daardoor aan een psychose of psychiatrische aandoening. Maar de context waarin een hallucinatie ontstaat is belangrijk.

Een korte waarneming precies tijdens het inslapen is iets anders dan gedurende de dag regelmatig dingen zien of horen die er niet zijn terwijl je volledig wakker bent.

Betekent het dat er psychisch iets mis is?

Niet automatisch. Juist omdat deze ervaringen rondom slaap optreden, worden ze binnen een andere context beoordeeld dan hallucinaties tijdens volledige waakzaamheid.

Een stem horen terwijl je bijna in slaap valt betekent dus niet automatisch dat je een psychose hebt. Dat onderscheid kan belangrijk zijn wanneer iemand voor het eerst zo’n ervaring heeft en daarvan schrikt.

Wanneer hallucinaties ook overdag optreden terwijl je volledig wakker bent, vraagt dat wel om een andere beoordeling.

Hypnagoge en hypnopompe hallucinaties

Er bestaan twee termen die gemakkelijk door elkaar worden gehaald. Hypnagoge hallucinaties ontstaan tijdens het inslapen. Hypnopompe hallucinaties ontstaan tijdens het wakker worden.

De ervaringen kunnen sterk op elkaar lijken. Het verschil zit vooral in het moment waarop ze plaatsvinden.

• Hypnagoog: wakker → slapen.
• Hypnopomp: slapen → wakker.

Beide kunnen voorkomen als slaapgerelateerde hallucinaties.

Hypnagoge hallucinaties en slaapverlamming

Slaapgerelateerde hallucinaties kunnen samengaan met slaapverlamming.

Bij slaapverlamming ben je tijdens het inslapen of wakker worden tijdelijk niet in staat om vrijwillig te bewegen, terwijl je bewustzijn wel aanwezig is.

Wanneer daar tegelijkertijd een levensechte waarneming bij komt, kan de ervaring bijzonder intens worden. Je kunt bijvoorbeeld niet bewegen en tegelijkertijd het gevoel hebben dat er iemand naast je bed staat.

Of je ziet een figuur in de kamer terwijl je lichaam niet reageert. Het is begrijpelijk dat zoiets angst oproept. Maar slaapverlamming en slaapgerelateerde hallucinaties kunnen vanuit de slaap-waakovergang worden verklaard.

Je hoeft er dus geen bovennatuurlijke verklaring voor te zoeken.

Slaapverlamming is niet noodzakelijk

Hypnagoge hallucinaties kunnen ook voorkomen zonder slaapverlamming. Je kunt bijvoorbeeld tijdens het inslapen kort een stem horen en vervolgens gewoon verder slapen. Of een beeld zien en daarvan weer even wakker worden.

Het één betekent dus niet automatisch dat het andere ook aanwezig is.

Waarom ontstaan hypnagoge hallucinaties?

Er is niet één simpele oorzaak. De overgang tussen wakker zijn en slapen is een complexe verandering in hersenactiviteit en bewustzijn.

Tijdens die overgang kunnen droomachtige beelden, geluiden en lichamelijke ervaringen optreden. Bij sommige mensen gebeurt dit nooit of nauwelijks.

Bij anderen wat vaker. Slaaptekort en een onregelmatig slaap-waakritme worden in verband gebracht met meer slaapgerelateerde verschijnselen.

Maar dat betekent niet dat iedere hypnagoge hallucinatie ontstaat doordat iemand verkeerd slaapt. Ook bij mensen met verder normale slaap kunnen deze ervaringen voorkomen.

Stress

Ook stress wordt regelmatig genoemd in combinatie met hypnagoge ervaringen.

Het is mogelijk dat perioden met veel spanning indirect invloed hebben, bijvoorbeeld doordat iemand minder of onregelmatiger slaapt.

Maar het is te eenvoudig om te zeggen:

“Je ziet of hoort dit omdat je te veel stress hebt.”

Een hypnagoge hallucinatie is geen bewijs dat je overbelast bent of dat je zenuwstelsel niet voldoende tot rust komt.

Soms is er helemaal geen duidelijke aanleiding.

Slaaptekort

Wanneer je structureel te weinig slaapt, kunnen bepaalde verschijnselen rond de overgang tussen slapen en wakker zijn vaker voorkomen.

Dat betekent niet dat slaaptekort ervoor zorgt dat je lichaam ‘niet meer goed in de diepe slaap komt’. Die verklaring klopt niet.

Het gaat om veranderingen in slaapdruk, slaap-waakovergangen en slaaporganisatie.

Wanneer je regelmatig hypnagoge hallucinaties ervaart én structureel weinig slaapt, is voldoende slaapgelegenheid daarom wel een logisch aandachtspunt.

Dat hoeft geen perfect schema te worden.

Hypnagoge hallucinaties en narcolepsie

Hypnagoge en hypnopompe hallucinaties kunnen voorkomen bij narcolepsie. Narcolepsie is een neurologische slaap-waakstoornis waarbij overmatige slaperigheid overdag centraal staat.

Daarnaast kunnen onder andere slaapverlamming en kataplexie voorkomen.

Maar dit is belangrijk: Het hebben van een hypnagoge hallucinatie betekent niet dat je narcolepsie hebt.

Slaapgerelateerde hallucinaties komen ook voor bij mensen zonder narcolepsie. Het wordt relevanter om verder te kijken wanneer meerdere kenmerkende klachten tegelijkertijd aanwezig zijn.

Wanneer is narcolepsie wel iets om aan te denken?

Bijvoorbeeld wanneer je naast deze ervaringen overdag opvallend slaperig bent. Je valt regelmatig onbedoeld in slaap.

Je hebt moeite om wakker te blijven tijdens normale dagelijkse activiteiten. Of je ervaart plotseling verlies van spierkracht bij sterke emoties, zoals lachen.

Dat laatste noemen we kataplexie en is sterk verbonden met narcolepsie type 1. In zo’n situatie is medische beoordeling verstandig.

Niet omdat een hypnagoge hallucinatie op zichzelf zorgwekkend is, maar omdat het totale klachtenpatroon dan anders wordt.

Zijn medicijnen een mogelijke oorzaak?

Medicijnen en andere middelen kunnen invloed hebben op slaap, REM-slaap en de overgang tussen slapen en wakker zijn Daardoor kunnen ze bij sommige mensen invloed hebben op levendige dromen of andere slaapgerelateerde ervaringen.

Het is echter te eenvoudig om bepaalde groepen medicijnen automatisch als oorzaak van hypnagoge hallucinaties aan te wijzen.

Wanneer opvallende slaapverschijnselen zijn begonnen na het starten, stoppen of veranderen van medicatie, kun je dit bespreken met je arts of apotheker.

Verander voorgeschreven medicatie niet zelfstandig.

Moet je hypnagoge hallucinaties proberen te voorkomen?

Niet wanneer je ze een enkele keer ervaart en er verder weinig last van hebt. Dat is misschien wel het belangrijkste advies. Na een vreemde ervaring kan gemakkelijk de neiging ontstaan om alles rond slaap te gaan controleren.

Je moet voortaan exact op dezelfde tijd naar bed. Je mag ’s avonds geen koffie meer. Je moet mediteren. De slaapkamer moet volledig donker zijn. Je moet precies acht uur slapen. Maar daarmee kun je van een meestal onschuldig slaapverschijnsel onbedoeld een nieuw slaapprobleem maken.

Wat kun je wel doen?

Wanneer de ervaringen vaak voorkomen, kun je eerst kijken naar een paar basale factoren.

•  Krijg je structureel voldoende gelegenheid om te slapen?
• Zijn je slaaptijden extreem wisselend?
• Gebruik je medicijnen of middelen die mogelijk relevant zijn?
• En zijn er andere opvallende slaapklachten?

Dat is iets anders dan proberen je slaap volledig te optimaliseren. Een redelijke regelmaat en voldoende slaapgelegenheid zijn meestal zinvoller dan een uitgebreide lijst met slaapregels.

Wat als je er bang van wordt?

Dat verdient aandacht. Niet omdat de hypnagoge hallucinatie daarmee gevaarlijk wordt. Maar omdat de angst voor een volgende ervaring je slaap kan gaan beïnvloeden.

Misschien stel je naar bed gaan uit. Je probeert bewust wakker te blijven. Je ligt tijdens het inslapen voortdurend te controleren wat je ziet of hoort. Of ieder geluid in de slaapkamer maakt je alert.

Dan kan er een vicieuze cirkel ontstaan waarin niet de oorspronkelijke ervaring, maar vooral de angst ervoor je slaap steeds meer beïnvloedt.

Goede uitleg over wat er gebeurt kan dan al veel onzekerheid wegnemen.

Helpen ontspanningsoefeningen?

Ontspanning kan prettig zijn wanneer je gespannen naar bed gaat. Maar meditatie, yoga of ademhalingsoefeningen zijn geen specifieke behandeling voor hypnagoge hallucinaties.

Je hoeft jezelf ook niet eerst volledig ontspannen te krijgen voordat je veilig kunt slapen. Wanneer ontspanning prettig voelt, kun je het gebruiken.

Maar maak er geen voorwaarde van om goed te kunnen slapen.

Wanneer naar de huisarts?

Een enkele hypnagoge hallucinatie hoeft meestal niet onderzocht te worden.

Bespreek het wel met je huisarts wanneer:

• de ervaringen zeer vaak voorkomen;
• je er ernstig angstig van wordt;
• je slaap er structureel door wordt beïnvloed;
• je ook overdag hallucinaties ervaart terwijl je volledig wakker bent;
• je overdag opvallend slaperig bent;
• je regelmatig onbedoeld in slaap valt;
• je vaak slaapverlamming ervaart;
• je plotseling spierkracht verliest bij sterke emoties;
• de klachten begonnen na een verandering in medicatie;
• je twijfelt of wat je ervaart daadwerkelijk slaapgerelateerd is.

Dan is het belangrijk om niet alleen naar de hallucinatie zelf te kijken, maar naar het volledige klachtenbeeld.

Conclusie

Hypnagoge hallucinaties zijn levensechte waarnemingen die kunnen ontstaan tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen.

Je kunt iets zien, horen of voelen wat op dat moment niet daadwerkelijk in je omgeving aanwezig is. Dat kan vreemd of beangstigend zijn.

Maar een incidentele hypnagoge hallucinatie betekent niet automatisch dat er iets mis is met je slaap of psychische gezondheid.

Deze ervaringen kunnen ook voorkomen bij mensen zonder slaapstoornis.

Ze kunnen samengaan met slaapverlamming en komen vaker voor bij narcolepsie, maar één van deze ervaringen betekent niet dat je narcolepsie hebt.

Daarom hoef je na een eenmalige ervaring niet meteen je volledige slaaproutine aan te passen. Kijk vooral naar het grotere geheel.

• Komt het regelmatig terug?
• Ben je overdag opvallend slaperig?
• Val je onbedoeld in slaap?
• Heb je slaapverlamming of kataplexie?
• Of begint de angst voor deze ervaringen je slaap steeds meer te beheersen?

Dan is verder kijken verstandig.

Maar wanneer je tijdens het inslapen een keer een stem hoort, een beeld ziet of een vreemde lichamelijke sensatie ervaart en daarna gewoon verder slaapt, hoeft daar niet direct een probleem van gemaakt te worden.

Soms hoort een vreemde ervaring simpelweg bij het bijzondere grensgebied tussen wakker zijn en slapen.