Wat is een slaapverlamming?

Je wordt wakker. Je weet dat je in bed ligt. Je hoort misschien geluiden om je heen en beseft wat er gebeurt. Maar wanneer je probeert te bewegen, gebeurt er niets.

Je armen en benen reageren niet. Praten lukt niet. En hoe hard je ook probeert om jezelf wakker te krijgen, je lichaam lijkt nog even niet mee te doen.

Na korte tijd verdwijnt het vanzelf. Dat kan slaapverlamming zijn, ook wel slaapparalyse genoemd.

Wat is slaapverlamming?

Slaapverlamming is een tijdelijk verschijnsel waarbij je tijdens het inslapen of wakker worden niet of nauwelijks kunt bewegen of praten.

Je bewustzijn is daarbij aanwezig. Dat verschil maakt slaapverlamming zo’n bijzondere ervaring. Je voelt je wakker, maar een deel van de spierremming die bij de slaap hoort is nog aanwezig.

Een episode duurt meestal kort en gaat vanzelf voorbij.

Hoewel slaapverlamming erg beangstigend kan aanvoelen, is een geïsoleerde episode op zichzelf meestal niet gevaarlijk.

Wat gebeurt er tijdens slaapverlamming?

Om slaapverlamming te begrijpen, helpt het om naar de REM-slaap te kijken. Tijdens de REM-slaap zijn je hersenen actief en komen levendige dromen relatief vaak voor.

Tegelijkertijd wordt de activiteit van veel skeletspieren sterk geremd.

Dit noemen we REM-atonia. Dat is een normaal onderdeel van de REM-slaap.

Bij slaapverlamming overlappen kenmerken van REM-slaap en wakker zijn kort met elkaar.

Je bewustzijn is al aanwezig of komt op, terwijl de normale spierremming van de REM-slaap nog niet volledig verdwenen is. Daardoor kun je tijdelijk niet bewegen.

Het is dus niet zo dat je lichaam ‘vergeet wakker te worden’. Het gaat om een korte overgangssituatie tussen slaap en wakker zijn.

Wanneer kan slaapverlamming optreden?

Slaapverlamming kan op twee momenten voorkomen. Wanneer het gebeurt tijdens het inslapen, spreken we van hypnagoge slaapverlamming.

Wanneer het gebeurt tijdens het wakker worden, wordt het hypnopompe slaapverlamming genoemd. In beide gevallen gaat het om een tijdelijke overlap tussen wakker bewustzijn en kenmerken van de slaap.

Wat voel je tijdens slaapverlamming?

Het belangrijkste kenmerk is dat je tijdelijk niet vrijwillig kunt bewegen. Ook praten kan moeilijk of onmogelijk zijn.

Je kunt je tegelijkertijd bewust zijn van je slaapkamer en van wat er om je heen gebeurt. Dat kan behoorlijk verwarrend zijn.

Vooral wanneer je nog nooit slaapverlamming hebt meegemaakt, kan de gedachte ontstaan:

• “Wat gebeurt er met me?”
• “Waarom kan ik niet bewegen?”
• “Kom ik hier nog wel uit?”

Juist omdat je bewust bent van wat er gebeurt, kan zo’n korte episode veel langer aanvoelen dan hij werkelijk duurt.

Kun je nog ademen?

Ja, je spieren die nodig zijn om te blijven ademen blijven functioneren. Toch kan slaapverlamming gepaard gaan met een gevoel van druk op de borst of het idee dat ademhalen moeilijker gaat.

Dat kan de ervaring extra beangstigend maken.

Wanneer je niet kunt bewegen en tegelijkertijd druk op je borst voelt, kan gemakkelijk het idee ontstaan dat er iets ernstigs gebeurt.

Het gevoel kan heel echt zijn. Maar het betekent bij een typische slaapverlamming niet dat je ademhaling daadwerkelijk is gestopt.

Hallucinaties bij slaapverlamming

Slaapverlamming kan samengaan met zeer levendige waarnemingen.

Je kunt iets zien. Iets horen. Of het gevoel hebben dat er iemand of iets in de kamer aanwezig is. Dit worden slaapgerelateerde hallucinaties genoemd.

Ze kunnen optreden bij de overgang tussen slapen en wakker zijn.

Sommige mensen zien bijvoorbeeld een schaduw of persoon in de kamer. Anderen horen voetstappen, stemmen of andere geluiden. Weer anderen voelen een aanwezigheid naast het bed of ervaren druk of aanraking. Niet iedereen met slaapverlamming ervaart dit.

Je kunt ook alleen tijdelijk niet kunnen bewegen zonder iets bijzonders te zien, horen of voelen.

Waarom voelt het zo echt?

Omdat je op dat moment gedeeltelijk wakker bent. Je slaapkamer kan gewoon zichtbaar zijn, terwijl tegelijkertijd droomachtige waarnemingen aanwezig zijn.

Daardoor kunnen werkelijkheid en slaapervaring als het ware kort door elkaar lopen.

Als je een figuur naast je bed ziet terwijl je niet kunt bewegen, voelt dat op dat moment niet als een gewone droom.

Je bent je immers bewust van je omgeving.

Dat verklaart mede waarom verhalen over slaapverlamming door de geschiedenis heen soms zijn gekoppeld aan geesten, demonen of andere bovennatuurlijke verklaringen.

De ervaring kan overtuigend zijn. Maar er is een slaapfysiologische verklaring voor.

Betekenen deze hallucinaties dat er psychisch iets mis is? Nee, niet automatisch.

Hallucinaties rond het inslapen en wakker worden zijn iets anders dan hallucinaties die volledig tijdens het wakker zijn optreden.

Ze kunnen onderdeel zijn van de overgang tussen slaap en wakker zijn.

Het feit dat je tijdens slaapverlamming een persoon ziet of een aanwezigheid voelt, betekent dus niet automatisch dat je een psychose of andere psychiatrische aandoening hebt.

Dat onderscheid kan veel onnodige angst wegnemen.

Is slaapverlamming een parasomnie?

Ja, terugkerende geïsoleerde slaapverlamming wordt binnen de slaapgeneeskunde gerekend tot de REM-gerelateerde parasomnieën

Daarbij is het woord ‘terugkerende’ belangrijk. Een eenmalige episode betekent niet automatisch dat je een slaapstoornis hebt.

Slaapverlamming kan ook voorkomen bij verder gezonde mensen.

Wanneer episodes regelmatig terugkomen en duidelijke angst of beperkingen veroorzaken, kan er sprake zijn van terugkerende geïsoleerde slaapverlamming.

Hoe vaak komt slaapverlamming voor?

Slaapverlamming is niet iets wat alleen voorkomt bij mensen met een slaapstoornis. Veel mensen maken gedurende hun leven één of meerdere episodes mee.

Bij de één gebeurt het één keer. Bij een ander komt het gedurende een bepaalde periode vaker terug.

Dat betekent dus niet dat iedere persoon die ooit slaapverlamming heeft ervaren verder onderzocht of behandeld moet worden.

Waardoor ontstaat slaapverlamming?

Waarom de ene persoon slaapverlamming ervaart en de andere niet, is niet volledig duidelijk. Wel zijn verschillende omstandigheden in onderzoek in verband gebracht met een grotere kans op episodes.

Slaaptekort is daar één van. Ook een onregelmatig slaap-waakritme kan samenhangen met slaapverlamming.

Daarnaast lijkt slaapverlamming vaker voor te komen wanneer iemand op de rug slaapt.

Stress is in sommige onderzoeken eveneens in verband gebracht met episodes, maar de relatie is niet zo eenvoudig dat slaapverlamming simpelweg door stress wordt veroorzaakt.

Slaaptekort en onregelmatige slaaptijden

Wanneer je langere tijd onvoldoende slaapt, kan de kans op slaapverlamming toenemen. Hetzelfde geldt mogelijk bij sterk wisselende slaap-waaktijden.

Dat betekent niet dat je voortaan iedere nacht exact dezelfde hoeveelheid slaap nodig hebt of op de minuut op hetzelfde tijdstip naar bed moet.

Een keer laat naar bed gaan veroorzaakt niet automatisch slaapverlamming.

Wanneer episodes regelmatig voorkomen én je structureel weinig of zeer onregelmatig slaapt, is het wel logisch om daar naar te kijken.

Het doel is voldoende gelegenheid voor slaap, niet het creëren van een perfect slaapritueel.

Stress en slaapverlamming

Slaapverlamming wordt regelmatig aan stress gekoppeld.

Stress kan bij sommige mensen samengaan met meer episodes, bijvoorbeeld doordat slaap onrustiger wordt of slaapgewoonten veranderen.

Maar slaapverlamming is geen bewijs dat je ‘te gestrest’ bent. En het betekent ook niet dat je zenuwstelsel ’s nachts niet voldoende tot rust komt. Probeer daarom niet automatisch iedere episode psychologisch te verklaren.

Soms komt slaapverlamming simpelweg voor zonder dat daar een duidelijke trigger voor gevonden wordt.

Maakt slapen op je rug verschil?

Slaapverlamming lijkt vaker voor te komen tijdens slapen op de rug.

Wanneer je regelmatig episodes hebt en merkt dat deze vooral op je rug voorkomen, kan het zinvol zijn om te kijken of een andere slaaphouding verschil maakt.

Maar ook hier hoeft geen harde slaapregel van gemaakt te worden.

Wanneer je nooit of nauwelijks slaapverlamming hebt, is er geen reden om jezelf aan te leren dat je absoluut niet op je rug mag slapen.

Je normale slaaphouding hoeft geen nieuw aandachtspunt of bron van controle te worden.

Slaapverlamming en narcolepsie

Slaapverlamming kan voorkomen als onderdeel van narcolepsie. Narcolepsie is een neurologische slaap-waakstoornis waarbij overmatige slaperigheid overdag centraal staat.

Naast slaapverlamming kunnen daarbij andere verschijnselen voorkomen, zoals kataplexie en levendige droomachtige ervaringen rond inslapen en wakker worden.

Maar dit onderscheid is belangrijk:

Slaapverlamming betekent niet automatisch dat je narcolepsie hebt.

Het komt ook voor bij mensen zonder narcolepsie.

Wanneer slaapverlamming echter regelmatig voorkomt én je daarnaast ernstige slaperigheid overdag hebt, onbedoeld in slaap valt of bij sterke emoties plotseling spierkracht verliest, is het verstandig om dit met een arts te bespreken.

Slaapverlamming en slaapapneu

Er is ook een samenhang beschreven tussen slaapverlamming en obstructieve slaapapneu. Dat betekent opnieuw niet dat iedereen met slaapverlamming onderzocht moet worden op slaapapneu.

Maar wanneer episodes samengaan met luid snurken, waargenomen ademstops, happen naar lucht of duidelijke slaperigheid overdag, kan het verstandig zijn om ook die klachten met een arts te bespreken.

Het volledige klachtenbeeld is belangrijker dan één los verschijnsel.

Wat kun je doen tijdens een episode?

Een episode gaat vanzelf voorbij. Dat weten kan al verschil maken. Wanneer je slaapverlamming herkent, kun je jezelf proberen te herinneren:

“Dit is slaapverlamming. Het voelt naar, maar het gaat voorbij.”

Je hoeft niet koste wat kost je hele lichaam te proberen bewegen.

Sommige mensen merken dat het gemakkelijker is om de aandacht op een kleine beweging te richten, bijvoorbeeld een vinger of teen.

Of dat daadwerkelijk sneller een einde aan de episode maakt is niet voor iedereen hetzelfde, maar het kan helpen om je aandacht ergens concreets op te richten.

Ook rustig blijven ademen kan helpen om de angst tijdens de ervaring niet verder op te laten lopen.

Niet omdat een ademhalingsoefening de slaapverlamming behandelt, maar omdat paniek de ervaring nog onaangenamer kan maken.

Moet je slaapverlamming proberen te voorkomen?

Wanneer je één keer slaapverlamming hebt meegemaakt, hoef je niet ineens je hele slaaproutine aan te passen.

Dat kan juist een nieuw probleem creëren.  Je gaat eerder naar bed. Controleert je slaaphouding. Vermijdt allerlei eten en drinken. Probeert perfect te ontspannen.En ligt vervolgens in bed te wachten of het opnieuw gebeurt.

Dan krijgt een kort en meestal onschuldig slaapverschijnsel steeds meer invloed op je slaap.

Bij incidentele slaapverlamming is uitleg en geruststelling vaak belangrijker dan behandeling.

Wat als je bang wordt om te slapen?

Dat verdient wel aandacht. Slaapverlamming kan zo indrukwekkend zijn dat je bang wordt voor een volgende episode. Misschien stel je naar bed gaan uit.

Je probeert wakker te blijven. Of je controleert voortdurend of je lichaam nog kan bewegen wanneer je inslaapt. Daardoor kan de angst voor slaapverlamming uiteindelijk meer invloed op je slaap krijgen dan de episodes zelf.

Wanneer dat gebeurt, is het belangrijk om niet alleen naar de slaapverlamming te kijken, maar ook naar de angst en het gedrag dat eromheen is ontstaan.

Helpen ontspanningsoefeningen?

Ontspanningsoefeningen kunnen prettig zijn wanneer je gespannen bent.

Maar meditatie, ademhalingsoefeningen of een uitgebreide bedtijdroutine zijn geen specifieke behandeling voor slaapverlamming.

Je hoeft jezelf dus niet perfect te ontspannen om een episode te voorkomen.

Wanneer je structureel te weinig slaapt of sterk wisselende slaaptijden hebt, kan het wel verstandig zijn om daar iets aan te veranderen

Dat is iets anders dan een lange lijst met slaapregels volgen.

Is medicatie nodig?

Bij geïsoleerde slaapverlamming is medicatie meestal niet nodig.

Wanneer slaapverlamming onderdeel is van narcolepsie of een andere aandoening, kan behandeling van die aandoening natuurlijk wel nodig zijn.

Bij zeer frequente en ernstige episodes kan een arts in specifieke situaties andere behandelingen overwegen.

Maar voor iemand die af en toe een episode heeft, is medicatie geen logische eerste stap.

Wanneer naar de huisarts?

Een incidentele episode van slaapverlamming hoeft meestal niet medisch onderzocht te worden.

Bespreek het wel met je huisarts wanneer:

• de episodes zeer regelmatig voorkomen;
• je erg bang wordt om te gaan slapen;
• je slaap er structureel door wordt beïnvloed;
• je overdag opvallend slaperig bent;
• je regelmatig onbedoeld in slaap valt;
• je bij lachen of andere sterke emoties plotseling spierkracht verliest;
• je daarnaast luid snurkt of ademstops hebt;
• je twijfelt of wat je ervaart daadwerkelijk slaapverlamming is.

Vooral ernstige slaperigheid overdag in combinatie met slaapverlamming verdient aandacht, omdat dan onder andere narcolepsie moet worden overwogen.

Conclusie

Slaapverlamming is een tijdelijk verschijnsel waarbij je tijdens het inslapen of wakker worden bewust bent, maar je lichaam nog niet vrijwillig kunt bewegen.

Het ontstaat doordat kenmerken van REM-slaap en wakker zijn kort met elkaar overlappen. Dat kan behoorlijk beangstigend zijn.

Zeker wanneer je tegelijkertijd een aanwezigheid voelt, iets ziet of hoort of druk op je borst ervaart. Die ervaring kan heel echt aanvoelen.

Maar een incidentele slaapverlamming is meestal onschuldig en betekent niet automatisch dat je een slaapstoornis, psychische aandoening of narcolepsie hebt.

Wanneer het een enkele keer gebeurt, hoef je daarom niet direct je hele slaaproutine te veranderen.

Bij terugkerende episodes kan het zinvol zijn om te kijken naar slaaptekort, sterk wisselende slaaptijden en eventuele andere slaapklachten.

En wanneer slaapverlamming samengaat met ernstige slaperigheid overdag, kataplexie of andere opvallende symptomen, is medische beoordeling verstandig.

Misschien wel het belangrijkste is weten wat er gebeurt.

Je bent niet ‘gevangen’ in je lichaam. Je lichaam is niet vergeten hoe het moet bewegen. En je hoeft jezelf niet uit de slaapverlamming te vechten.

Het is een tijdelijke overlap tussen slaap en wakker zijn die vanzelf weer voorbijgaat.