Wat is hypersomnie?

Wat is hypersomnie?

Je hebt lang genoeg geslapen. Toch kost het ’s ochtends enorm veel moeite om wakker te worden. Overdag blijf je vechten tegen de slaap.

Tijdens een vergadering merk je dat je ogen dichtvallen. Je moet moeite doen om wakker te blijven tijdens een autorit. En zelfs wanneer je overdag slaapt, voel je je daarna niet vanzelf uitgerust.

Dan kan er meer aan de hand zijn dan gewone vermoeidheid.

Hypersomnie is een verzamelterm die wordt gebruikt voor aandoeningen waarbij overmatige slaperigheid een belangrijke rol speelt.

Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen slaperigheid, vermoeidheid en een specifieke slaapstoornis.

Slaperig is niet hetzelfde als moe

In het dagelijks leven gebruiken we moe en slaperig vaak alsof ze hetzelfde betekenen. Medisch gezien is er wel degelijk verschil. 

Vermoeidheid gaat bijvoorbeeld over weinig energie hebben, uitgeput zijn of het gevoel hebben dat lichamelijke of mentale inspanning veel moeite kost.

Slaperigheid gaat over de neiging om daadwerkelijk in slaap te vallen.

Je ogen worden zwaar. Je moet moeite doen om wakker te blijven.  Misschien dommel je weg wanneer je stilzit. 

Je kunt namelijk ontzettend moe zijn zonder gemakkelijk in slaap te vallen. Dat zien we bijvoorbeeld regelmatig bij mensen met slapeloosheid.

Andersom kan iemand met ernstige overmatige slaperigheid moeite hebben om wakker te blijven, ook al heeft diegene ’s nachts lang geslapen.

Is hypersomnie een parasomnie?

Nee, parasomnieën zijn slaapstoornissen waarbij ongewenste gebeurtenissen of ervaringen tijdens de slaap of bij overgangen tussen slapen en wakker zijn voorkomen.

Denk bijvoorbeeld aan slaapwandelen, nachtangst of REM-sleep behaviour disorder.

Centrale aandoeningen met overmatige slaperigheid vormen binnen de internationale classificatie van slaapstoornissen een andere categorie. 

Daaronder vallen onder andere narcolepsie en idiopathische hypersomnie. Hypersomnie moet dus niet worden gezien als afwijkend gedrag tijdens de slaap.

Wat is idiopathische hypersomnie?

Een belangrijke aandoening binnen deze groep is idiopathische hypersomnie.

Bij idiopathische hypersomnie is er sprake van aanhoudende overmatige slaperigheid die niet voldoende wordt verklaard door bijvoorbeeld slaaptekort of een andere slaapstoornis. 

‘Idiopathisch’ betekent dat de precieze oorzaak niet bekend is.

Het gaat om veel meer dan iemand die graag lang slaapt of ’s ochtends moeilijk uit bed komt. De slaperigheid kan zo sterk zijn dat wakker blijven gedurende de dag een dagelijkse strijd wordt.

Lang slapen en toch slaperig zijn

Sommige mensen met idiopathische hypersomnie slapen opvallend lang. Dat kan meer dan elf uur per etmaal zijn.

Maar lang slapen is niet bij iedereen met idiopathische hypersomnie aanwezig en alleen lang slapen betekent niet dat je deze aandoening hebt.

Slaapbehoefte verschilt immers tussen mensen.

Iemand die negen of tien uur slaapt, goed wakker wordt en overdag prima functioneert, heeft niet automatisch een slaapstoornis.

Bij idiopathische hypersomnie gaat het om het totale beeld. De slaperigheid blijft aanwezig en heeft duidelijke gevolgen voor het dagelijks functioneren.

Heel moeilijk wakker worden

Een opvallend verschijnsel bij idiopathische hypersomnie is ernstige slaapinertie. Iedereen kan na het wakker worden even wat suf zijn. Dat is normaal.

Bij idiopathische hypersomnie kan het veel extremer zijn. Wakker worden kan langdurig en bijzonder moeilijk verlopen.

Je hebt meerdere wekkers nodig. Je zet een wekker uit zonder dat je je dat later goed herinnert. Je valt telkens opnieuw in slaap. Of je bent na het wakker worden langere tijd verward, traag en nauwelijks in staat om normaal te functioneren. 

Dit wordt ook wel ‘sleep drunkenness’ genoemd. Het gaat dus om iets anders dan ‘geen ochtendmens zijn’.

Helpt een dutje? 

Dat is een interessant verschil met sommige andere vormen van slaperigheid. Bij idiopathische hypersomnie zijn dutjes vaak lang en niet verkwikkend. 

Je slaapt bijvoorbeeld een uur of langer en wordt daarna nog steeds slaperig wakker. Soms voelt wakker worden na zo’n dutje zelfs bijzonder moeilijk.

Daardoor vermijden sommige mensen met idiopathische hypersomnie dutjes juist, ondanks hun sterke slaperigheid. Dat betekent niet dat ieder niet-verkwikkend dutje op idiopathische hypersomnie wijst. 

Het is één onderdeel van een groter klachtenpatroon.

Wat merk je overdag?

Overmatige slaperigheid kan verschillende gevolgen hebben. 

Je kunt bijvoorbeeld:

• moeite hebben om wakker en alert te blijven;
• tijdens rustige activiteiten wegdommelen;
• moeite hebben met concentreren;
• problemen ervaren met aandacht en geheugen;
• langzaam op gang komen na het wakker worden;
• moeite hebben met werk of studie;
• sociale activiteiten vermijden omdat wakker blijven zoveel moeite kost.

De ernst verschilt per persoon. Sommige mensen blijven werken en doen wat er van hen verwacht wordt.

Van buitenaf lijkt er misschien weinig aan de hand. Maar wakker en geconcentreerd blijven kost voortdurend extra moeite.

Bij anderen beheerst de slaperigheid vrijwel de hele dag. Werken, studeren, autorijden, voor kinderen zorgen of sociale activiteiten kunnen dan ernstig worden beperkt.

Dat is iets anders dan een periode waarin je na een paar korte nachten wat vermoeider bent.

Hypersomnie is niet hetzelfde als slaaptekort

Wie structureel te weinig slaapt, kan vanzelfsprekend overdag erg slaperig worden. Dat noemen we niet automatisch idiopathische hypersomnie. 

Voordat een dergelijke diagnose wordt gesteld, moet daarom worden bekeken of iemand daadwerkelijk voldoende gelegenheid heeft gehad om te slapen.

Dat klinkt vanzelfsprekend, maar is belangrijk.

Wanneer iemand iedere nacht vijf uur slaapt terwijl het lichaam duidelijk meer nodig heeft, is het logisch dat overdag slaperigheid ontstaat.

Meer slaapgelegenheid kan dan een heel andere uitwerking hebben dan bij iemand met idiopathische hypersomnie.

Bij idiopathische hypersomnie blijft de overmatige slaperigheid bestaan ondanks voldoende slaap.

Hypersomnie en narcolepsie

Narcolepsie behoort eveneens tot de centrale aandoeningen met overmatige slaperigheid. Toch zijn narcolepsie en idiopathische hypersomnie niet hetzelfde.

Bij beide kan ernstige slaperigheid overdag voorkomen. 

Bij narcolepsie kunnen daarnaast verschijnselen voorkomen zoals kataplexie, slaapverlamming en levendige droomachtige ervaringen rond het inslapen of wakker worden.

Bij idiopathische hypersomnie zijn juist ernstige slaapinertie, langdurige slaap en lange niet-verkwikkende dutjes kenmerkende aanwijzingen.

Een arts gebruikt het volledige klachtenbeeld en slaaponderzoek om onderscheid te maken.

Andere oorzaken van overmatige slaperigheid

Overmatige slaperigheid betekent niet automatisch dat je idiopathische hypersomnie of narcolepsie hebt. Er zijn veel andere mogelijke verklaringen.

Denk bijvoorbeeld aan:

• chronisch slaaptekort;
• obstructieve slaapapneu;
• bepaalde circadiane slaap-waakritmestoornissen;
• medicijnen die slaperigheid veroorzaken;
• alcohol of andere middelen;
• lichamelijke of neurologische aandoeningen;
• bepaalde psychische aandoeningen.

Daarom is het belangrijk om eerst te onderzoeken waar de slaperigheid vandaan komt. Alleen het symptoom ‘ik ben de hele dag moe’ is niet voldoende om hypersomnie vast te stellen.

Slaapapneu

Obstructieve slaapapneu kan bijvoorbeeld duidelijke slaperigheid overdag veroorzaken. Tijdens de slaap ontstaan dan herhaaldelijk ademhalingsproblemen.

Dat vraagt om een andere behandeling dan idiopathische hypersomnie.

Wanneer slaperigheid samengaat met luid snurken, waargenomen ademstops, happen naar lucht of andere aanwijzingen voor slaapapneu, is het belangrijk dit mee te nemen in de medische beoordeling.

Medicijnen

Ook medicijnen kunnen slaperigheid veroorzaken. 

Dat kan bijvoorbeeld voorkomen bij bepaalde kalmerende medicijnen, slaapmiddelen en andere geneesmiddelen die invloed hebben op het centrale zenuwstelsel.

Wanneer ernstige slaperigheid is ontstaan nadat je met een medicijn bent begonnen of de dosering is veranderd, bespreek dit dan met je arts of apotheker.

Stop voorgeschreven medicatie niet zelfstandig. Hoe wordt idiopathische hypersomnie vastgesteld?

Idiopathische hypersomnie kan niet worden vastgesteld met één online vragenlijst, smartwatch of slaapapp.

Een arts kijkt naar het volledige patroon.

• Hoeveel slaap je daadwerkelijk?
• Hoe lang bestaan de klachten?
• Hoe moeilijk is wakker worden? 
• Wat gebeurt er wanneer je een dutje doet?
• Val je onbedoeld in slaap?
• Welke medicijnen gebruik je?
• En zijn er andere mogelijke verklaringen voor de slaperigheid?

Een slaapdagboek kan onderdeel zijn van het onderzoek. Soms wordt daarnaast actigrafie gebruikt om het slaap-waakpatroon over een langere periode te beoordelen.

Slaaponderzoek

Wanneer een centrale aandoening met overmatige slaperigheid wordt vermoed, kan gespecialiseerd slaaponderzoek nodig zijn.

Vaak wordt eerst ’s nachts een polysomnografie uitgevoerd. Daarmee kan onder andere worden onderzocht of een andere slaapstoornis de klachten verklaart.

De volgende dag kan een Multiple Sleep Latency Test, afgekort MSLT, worden uitgevoerd. Tijdens deze test krijgt iemand meerdere mogelijkheden om overdag te slapen.

Er wordt onder andere gemeten hoe snel iemand in slaap valt en welke slaapstadia optreden.

De uitslag wordt niet los bekeken, maar samen met het klachtenbeeld, de hoeveelheid slaap voorafgaand aan het onderzoek en andere onderzoeksgegevens.

Waarom voldoende slaap vóór onderzoek belangrijk is

Iemand die langere tijd te weinig heeft geslapen kan tijdens een slaaptest heel snel in slaap vallen. Dat kan het beeld vertekenen.

Daarom is het belangrijk om vóór onderzoek te beoordelen hoeveel iemand daadwerkelijk slaapt. Een slaapdagboek en eventueel actigrafie kunnen daarbij helpen. Ook circadiane ritmestoornissen moeten worden meegenomen.

Goede diagnostiek betekent dus niet alleen meten hoe snel iemand tijdens een test in slaap valt.

Eerst moeten andere verklaringen zorgvuldig worden uitgesloten.

Hoe wordt idiopathische hypersomnie behandeld?

Idiopathische hypersomnie is een medische slaapstoornis.

De behandeling wordt daarom begeleid door een arts of slaapcentrum.

Het doel is vooral om de slaperigheid en andere symptomen te verminderen en het functioneren overdag te verbeteren.

Medicatie speelt daarbij vaak een belangrijke rol.

Welke behandeling geschikt is, hangt af van de persoon, de ernst van de klachten, andere aandoeningen en eventuele bijwerkingen.

Medicatie

Modafinil is een middel dat gebruikt kan worden voor de behandeling van overmatige slaperigheid bij idiopathische hypersomnie.

Daarnaast bestaan andere medicijnen die in specifieke situaties door een specialist kunnen worden overwogen. 

Medicatie is geen eenvoudige manier om iemand ‘meer energie’ te geven. 

Het gaat om behandeling van een neurologische slaap-waakstoornis en vraagt daarom om medische begeleiding.

Is slaaprestrictie een behandeling?

Nee, Slaaprestrictie is een onderdeel dat binnen CGT-I kan worden gebruikt bij chronische slapeloosheid. Dat maakt het geen behandeling voor idiopathische hypersomnie. 

Bij iemand die al ernstige slaperigheid ervaart, kan het zonder goede reden beperken van de slaap bovendien onwenselijk zijn.

Daarom moet je behandelingen voor slapeloosheid en hypersomnie niet door elkaar halen. Het zijn verschillende problemen die om een verschillende aanpak vragen.

Helpt CGT-I?

CGT-I is een bewezen behandeling voor chronische slapeloosheid. Idiopathische hypersomnie is iets anders. CGT-I behandelt de onderliggende centrale slaperigheid bij idiopathische hypersomnie niet.

Psychologische ondersteuning kan natuurlijk wel zinvol zijn wanneer iemand moeite heeft met de gevolgen van een chronische aandoening.

Ook kunnen psychische klachten afzonderlijk behandeling nodig hebben.

Maar dat is iets anders dan stellen dat idiopathische hypersomnie ontstaat door verkeerde slaapgedachten of slaapgewoonten.

Helpen algemene slaapadviezen?

Een redelijk regelmatig slaap-waakritme en voldoende gelegenheid voor slaap kunnen ondersteunend zijn. Maar iemand met idiopathische hypersomnie wordt niet beter door simpelweg de perfecte slaaproutine te volgen.

Deze mensen zijn niet ernstig slaperig omdat ze hun slaapkamer onvoldoende donker hebben gemaakt, te weinig ontspannen voor het slapengaan of niet consequent genoeg naar bed gaan.

Algemene slaapadviezen kunnen dus ondersteunend zijn, maar behandelen de aandoening zelf niet.

Veiligheid 

Ernstige slaperigheid kan gevaarlijk worden. Vooral wanneer je moeite hebt om wakker te blijven tijdens autorijden of andere activiteiten waarbij volledige alertheid nodig is. Probeer daar niet doorheen te vechten.

Wanneer je tijdens het rijden moeite hebt je ogen open te houden of merkt dat je wegdommelt, ben je niet veilig genoeg om verder te rijden 

Dat geldt ongeacht of uiteindelijk hypersomnie, slaapapneu, slaaptekort of iets anders de oorzaak blijkt te zijn.

Wanneer naar de huisarts?

Iedereen is weleens slaperig. Na een korte nacht is dat een normale reactie. Het wordt een ander verhaal wanneer de slaperigheid aanhoudt terwijl je voldoende gelegenheid hebt om te slapen. 

Bespreek het met de huisarts wanneer je bijvoorbeeld:

•  vrijwel dagelijks moeite hebt om wakker te blijven;
• onbedoeld in slaap valt;
• extreem moeilijk wakker wordt ondanks voldoende slaap;
• zeer lang slaapt maar overdag slaperig blijft;
• regelmatig lange dutjes nodig hebt die nauwelijks helpen;
• problemen krijgt op werk, school of thuis;
• tijdens autorijden moeite hebt om wakker te blijven;
• andere opvallende slaapklachten ervaart.

Dan is het belangrijk om niet alleen te proberen ‘beter te slapen’, maar te onderzoeken waar de slaperigheid vandaan komt.

Conclusie

Hypersomnie is niet hetzelfde als gewone vermoeidheid en valt niet onder de parasomnieën. Overmatige slaperigheid kan verschillende oorzaken hebben. 

Slaaptekort, slaapapneu, narcolepsie, medicijnen en andere aandoeningen kunnen allemaal slaperigheid overdag veroorzaken.

Idiopathische hypersomnie is een specifieke centrale slaap-waakstoornis waarbij ernstige slaperigheid blijft bestaan zonder dat een andere oorzaak de klachten voldoende verklaart.

Ernstige moeite met wakker worden, langdurige slaap en lange niet-verkwikkende dutjes kunnen daarbij belangrijke aanwijzingen zijn. 

Dat vraagt om iets anders dan een lijst met algemene slaaptips.

En ook slaaprestrictie of CGT-I, behandelingen die bij slapeloosheid gebruikt kunnen worden, behandelen idiopathische hypersomnie niet.

Wanneer je structureel moeite hebt om wakker te blijven ondanks voldoende slaap, is het daarom belangrijk om eerst goed te laten onderzoeken waar die slaperigheid vandaan komt.

Niet om zo snel mogelijk een label te krijgen. Maar om te voorkomen dat je een probleem met wakker blijven probeert op te lossen alsof het een probleem met slapen is.