Wat zijn Periodieke Beenbewegingen van de Slaap (PLMD)?

Wat zijn periodieke beenbewegingen tijdens de slaap (PLMS en PLMD)?

Je ligt te slapen en hebt zelf nergens iets van gemerkt. De volgende ochtend zegt je partner: “Je hebt vannacht de hele tijd met je benen bewogen.”

Misschien schopte je regelmatig met een voet. Trok je steeds je enkel of grote teen op. Of bewogen je benen meerdere keren achter elkaar volgens ongeveer hetzelfde patroon.

Dat kunnen periodieke beenbewegingen tijdens de slaap zijn. De medische term hiervoor is Periodic Limb Movements during Sleep, afgekort PLMS.  Maar er is een belangrijk onderscheid:

periodieke beenbewegingen tijdens de slaap hebben betekent niet automatisch dat je Periodic Limb Movement Disorder, oftewel PLMD, hebt.

Wat zijn periodieke beenbewegingen tijdens de slaap?

PLMS zijn herhaalde, onwillekeurige bewegingen van de ledematen tijdens de slaap. Meestal gaat het om de benen. Vaak zie je een beweging waarbij de grote teen of voet omhoog beweegt en soms ook de knie en heup buigen.

De bewegingen komen in reeksen voor en volgen een bepaald tijdspatroon. Je bent je daar meestal niet bewust van. Het is daarom vaak een partner die de bewegingen als eerste opmerkt. Soms worden ze pas zichtbaar tijdens een slaaponderzoek.

PLMS en PLMD zijn niet hetzelfde

PLMS beschrijft wat er tijdens de slaap wordt gemeten: periodiek terugkerende bewegingen van de ledematen.

PLMD staat voor Periodic Limb Movement Disorder. Dat is een slaapgerelateerde bewegingsstoornis. Je krijgt die diagnose niet alleen omdat tijdens een slaaponderzoek veel beenbewegingen worden gemeten.

Daarvoor moeten de bewegingen ook samenhangen met klinisch relevante slaapklachten of problemen met het functioneren overdag die niet beter door iets anders kunnen worden verklaard.

Dat verschil is belangrijk omdat PLMS ook voorkomen bij mensen die er helemaal geen klachten van hebben.

Is bewegen met je benen tijdens de slaap afwijkend?

Niet automatisch. Vrijwel iedereen beweegt tijdens de slaap. Ook periodieke beenbewegingen kunnen voorkomen zonder dat ze een slaapstoornis veroorzaken. 

Ze worden bijvoorbeeld vaker gezien bij mensen met het rustelozebenensyndroom, maar ook bij andere slaapstoornissen en bij mensen zonder duidelijke slaapklachten. 

Alleen de aanwezigheid van bewegingen zegt daarom nog weinig over de betekenis ervan.

Het gaat uiteindelijk om de combinatie van wat er tijdens slaaponderzoek wordt gemeten en wat iemand daarvan daadwerkelijk merkt.

Wanneer spreken we van PLMD?

Voor de diagnose PLMD moet aan meerdere voorwaarden worden voldaan.

Bij volwassenen wordt onder andere gekeken of tijdens slaaponderzoek gemiddeld meer dan 15 periodieke beenbewegingen per uur slaap worden geregistreerd.

Bij kinderen ligt die grens lager, op meer dan 5 per uur. Maar alleen dat getal is onvoldoende. Er moet daarnaast sprake zijn van klinisch relevante slaapverstoring of problemen met het functioneren overdag. 

En heel belangrijk: de klachten mogen niet beter verklaard worden door een andere slaapstoornis, neurologische aandoening, medische aandoening, medicatie of middelengebruik. 

Een hoge PLMI op een slaaponderzoek betekent dus niet automatisch dat je PLMD hebt.

Wat is de PLMI?

Tijdens een slaaponderzoek kan de Periodic Limb Movement Index worden berekend. Afgekort: PLMI.

Deze index geeft aan hoeveel periodieke beenbewegingen gemiddeld per uur slaap zijn geregistreerd. Stel dat iemand een PLMI van 25 heeft. 

Dat betekent dat tijdens het onderzoek gemiddeld 25 periodieke beenbewegingen per uur slaap zijn gemeten.

Het betekent niet automatisch dat diegene een slaapstoornis heeft. Daarvoor moet eerst worden gekeken naar de rest van het slaaponderzoek en naar de klachten.

Word je van iedere beenbeweging wakker?

Nee, een periodieke beenbeweging hoeft niet tot bewust ontwaken te leiden. Sommige bewegingen gaan samen met een korte activatie van de hersenen, een zogenaamde arousal.

Daar merk je de volgende ochtend meestal niets van. Andere bewegingen veroorzaken helemaal geen duidelijke arousal.

Daarom kunnen twee mensen met ongeveer evenveel beenbewegingen een heel verschillende nacht en verschillende klachten ervaren.

Krijg je door PLMS geen diepe slaap?

Dat kunnen we zo niet zeggen. PLMS kunnen samengaan met arousals en daarmee de slaap verstoren. Maar dat betekent niet automatisch dat iemand geen diepe slaap meer krijgt. 

Ook leidt niet iedere beenbeweging tijdens de slaap automatisch tot een verminderde slaapkwaliteit.

Sommige mensen hebben tijdens slaaponderzoek veel PLMS zonder duidelijke klachten of relevante verstoring van hun slaap. Daarom kijken we niet alleen naar hoeveel iemand beweegt.

Welke klachten kunnen bij PLMD voorkomen?

Wanneer periodieke beenbewegingen daadwerkelijk de slaap verstoren, kunnen klachten ontstaan zoals:

• slecht doorslapen;
• regelmatig wakker worden;
• niet goed kunnen verklaren waarom de slaap onrustig voelt;
• vermoeidheid overdag;
• of slaperigheid overdag.

Maar deze klachten zijn niet specifiek voor PLMD. Slapeloosheid, vermoeidheid en slaperigheid kunnen tientallen andere oorzaken hebben.

Daarom is het belangrijk om niet automatisch te concluderen: “Ik ben moe en mijn partner zegt dat ik met mijn benen beweeg, dus ik heb PLMD.” Dat is onvoldoende voor de diagnose.

Vermoeidheid en slaperigheid zijn niet hetzelfde

Ook hier is het goed om onderscheid te maken. Vermoeidheid betekent bijvoorbeeld dat je weinig energie hebt of je uitgeput voelt.

Slaperigheid betekent dat je moeite hebt om wakker en alert te blijven of gemakkelijk in slaap zou kunnen vallen. Bij het onderzoeken van slaapklachten is dat verschil relevant.

Misschien functioneer je overdag nog redelijk goed, maar merk je dat concentreren meer moeite kost en dat je ’s avonds weinig energie overhoudt.

Bij iemand anders is de impact veel groter en ontstaat echte overmatige slaperigheid. Beide verdienen aandacht wanneer ze langdurig aanwezig zijn.

Maar ze vertellen nog niet waardoor de klachten ontstaan.

Wat is het verschil tussen PLMS en rusteloze benen?

PLMS en het rustelozebenensyndroom, RLS, worden regelmatig door elkaar gehaald. Het zijn verschillende verschijnselen.

Bij RLS heb je wanneer je wakker bent een sterke drang om je benen te bewegen, meestal samen met een onaangenaam of moeilijk te omschrijven gevoel.

De klachten:

• ontstaan of worden erger in rust;
• verminderen tijdelijk door bewegen;
• en zijn meestal ’s avonds en ’s nachts sterker. 

PLMS vinden juist plaats tijdens de slaap en worden meestal niet bewust ervaren.

Waarom worden RLS en PLMS dan zo vaak samen genoemd?

Omdat PLMS zeer vaak voorkomen bij mensen met RLS. Een groot deel van de mensen met RLS heeft ook periodieke beenbewegingen tijdens de slaap.

Maar andersom geldt niet automatisch hetzelfde. Je kunt PLMS hebben zonder RLS.

Daarom betekent een slaaponderzoek waarop periodieke beenbewegingen worden gezien niet dat je automatisch rusteloze benen hebt.

Voor de diagnose RLS is vooral het verhaal van de klachten tijdens het wakker zijn belangrijk.

Zijn PLMS hetzelfde als een inslaapschok?

Nee, veel mensen kennen het gevoel dat ze bijna slapen en plotseling een flinke schok met een been of het hele lichaam maken.

Soms gaat dat samen met het gevoel dat je valt. Dat noemen we een hypnic jerk of inslaapschok. Dit is een veelvoorkomend verschijnsel rond het inslapen en is iets anders dan PLMS.

PLMS komen juist herhaaldelijk volgens een bepaald patroon tijdens de slaap voor. Een enkele schop tijdens het inslapen betekent dus niet dat je PLMD hebt.

Waardoor ontstaan periodieke beenbewegingen?

Het precieze mechanisme achter PLMS en PLMD is niet volledig opgehelderd.

Er bestaan verbanden met onder andere de ijzerhuishouding en dopaminerge systemen in het zenuwstelsel, vooral vanuit onderzoek naar RLS.

Dat betekent echter niet dat PLMD rechtstreeks kan worden verklaard door een ‘dopaminetekort’. Ook een laag ijzergehalte betekent niet automatisch dat iemand PLMD heeft of ontwikkelt. 

PLMS kunnen in verschillende situaties voorkomen en hebben niet bij iedereen dezelfde betekenis.

Welke aandoeningen kunnen samengaan met PLMS?

Periodieke beenbewegingen kunnen onder andere worden gezien bij:

• het rustelozebenensyndroom;
• narcolepsie;
• bepaalde andere neurologische aandoeningen;
• nierfunctiestoornissen;
• en slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen zoals obstructieve slaapapneu.

Ook bepaalde medicijnen kunnen invloed hebben op periodieke beenbewegingen. Daarom is PLMD een diagnose waarbij andere verklaringen zorgvuldig moeten worden bekeken.

PLMS en slaapapneu 

Periodieke beenbewegingen kunnen voorkomen bij mensen met obstructieve slaapapneu. 

Dat maakt de beoordeling ingewikkelder. Bewegingen kunnen bijvoorbeeld optreden rond ademhalingsgebeurtenissen of arousals.

Wanneer iemand zowel ademhalingsproblemen als beenbewegingen heeft, moet daarom eerst worden beoordeeld welke gebeurtenissen daadwerkelijk verantwoordelijk zijn voor de klachten. 

Je wilt niet PLMD als verklaring aanwijzen terwijl een andere slaapstoornis een betere verklaring biedt.

Medicijnen en PLMS 

Sommige medicijnen kunnen periodieke beenbewegingen beïnvloeden of verergeren. Dat geldt onder andere voor bepaalde antidepressiva en andere medicijnen die invloed hebben op neurotransmitters in de hersenen.

Dat betekent niet dat je medicatie zelf moet stoppen zodra tijdens een slaaponderzoek PLMS worden gevonden. Bespreek dit altijd met de arts die de medicatie heeft voorgeschreven.

De voordelen van een geneesmiddel moeten worden afgewogen tegen mogelijke bijwerkingen.

Welke rol speelt ijzer?

IJzer speelt een belangrijke rol binnen het zenuwstelsel en is sterk betrokken bij het onderzoek naar RLS. Bij relevante klachten kan een arts daarom besluiten om de ijzerstatus te onderzoeken. 

Daarbij kan bijvoorbeeld naar ferritine en andere waarden worden gekeken. Maar begin niet op eigen initiatief met hoge doseringen ijzer omdat je benen tijdens de slaap bewegen. 

Te veel ijzer kan eveneens schadelijk zijn.

Bovendien betekent een normale bloedwaarde niet automatisch dat we daarmee alles weten over de ijzerhuishouding in de hersenen. 

IJzersuppletie hoort daarom bij een gerichte medische beoordeling en niet bij een standaard slaapadvies.

Hoe wordt PLMD vastgesteld?

PLMD kan niet betrouwbaar worden vastgesteld doordat een partner vertelt dat je veel schopt. Ook een smartwatch of slaapapp kan deze diagnose niet stellen.

Daarvoor is slaaponderzoek nodig.

Met polysomnografie kunnen onder andere slaapstadia, hersenactiviteit, ademhaling en spieractiviteit van de benen worden geregistreerd. 

Sensoren op de benen meten wanneer bepaalde spieren actief worden. 

Op basis daarvan kan worden bepaald of de bewegingen voldoen aan de criteria voor PLMS en hoeveel er gemiddeld per uur slaap voorkomen.

Waarom is slaaponderzoek belangrijk?

Omdat beweging alleen niet genoeg informatie geeft. Tijdens een slaaponderzoek kan bijvoorbeeld blijken dat: er veel PLMS zijn maar nauwelijks arousals;

• de bewegingen vooral rond ademhalingsgebeurtenissen optreden;
• er tegelijkertijd slaapapneu aanwezig is;
• of dat er een andere verklaring voor de slaapverstoring is.

Dat maakt nogal verschil voor wat er vervolgens moet gebeuren. Een slaaponderzoek is daarom niet alleen bedoeld om bewegingen te tellen.

Het helpt om ze in de context van de rest van de slaap te beoordelen.

Is PLMD makkelijk te behandelen?

Niet per se. Dat is een belangrijk verschil met het oude artikel. Er is veel minder goed onderzoek naar de behandeling van PLMD dan naar bijvoorbeeld RLS.

Daardoor weten we bij PLMD zelf minder goed welke behandelingen op lange termijn daadwerkelijk effectief zijn.

Dat is ook een reden waarom het belangrijk is om eerst zeker te weten dat de periodieke beenbewegingen werkelijk de oorzaak van de klachten zijn.

Een getal op een slaaponderzoek hoeft niet behandeld te worden wanneer het geen klinisch probleem veroorzaakt.

Moet een ijzertekort worden behandeld?

Een vastgesteld ijzertekort kan om verschillende medische redenen behandeling nodig hebben. Wanneer er daarnaast RLS of periodieke beenbewegingen zijn, kan de ijzerstatus extra relevant zijn. 

Maar ijzer is geen universele behandeling voor iedereen met PLMS. Laat daarom eerst beoordelen of er daadwerkelijk sprake is van een tekort of andere relevante afwijking.

Worden dopamine-agonisten gebruikt?

Medicijnen die het dopaminesysteem beïnvloeden zijn jarenlang veel gebruikt bij RLS. Voorbeelden zijn pramipexol, ropinirol en rotigotine.

Daar wordt tegenwoordig voorzichtiger mee omgegaan. Bij langdurig gebruik kan namelijk augmentation ontstaan.

Dat betekent dat de klachten door de behandeling uiteindelijk juist eerder op de dag beginnen, heviger worden of zich uitbreiden naar andere lichaamsdelen.

Voor PLMD zelf is bovendien weinig goed bewijs beschikbaar waarop een standaard medicamenteuze behandeling kan worden gebaseerd. 

Daarom hoort medicatie altijd thuis bij een arts of slaapcentrum dat eerst heeft vastgesteld wat er precies behandeld moet worden.

En slaapmedicatie?

Slaapmiddelen behandelen de periodieke beenbewegingen niet automatisch. 

Dat iemand dieper of langer lijkt te slapen na een slaapmiddel betekent ook niet dat de oorzaak van de bewegingen is aangepakt.

Daarnaast hebben slaapmiddelen mogelijke bijwerkingen en risico’s. Ze zijn daarom geen standaardoplossing voor PLMD.

Kan fysiotherapie PLMD oplossen?

Daar is onvoldoende bewijs voor. 

Bewegen, massage of fysiotherapie kan voor sommige mensen prettig zijn, bijvoorbeeld wanneer er daarnaast lichamelijke spanning of andere klachten bestaan.

Maar PLMD is geen spierprobleem dat simpelweg ontstaat doordat de benen onvoldoende ontspannen zijn. Daarom zou ik fysiotherapie niet als standaardbehandeling voor PLMD presenteren.

Helpt betere slaaphygiëne?

Goede slaapgewoonten kunnen slaap in algemene zin ondersteunen. Maar een donkere kamer, vaste bedtijd of minder schermgebruik behandelt PLMD niet.

Dat onderscheid is belangrijk.

Wanneer iemand slecht slaapt door een medische slaapgerelateerde bewegingsstoornis, hoeft diegene niet steeds meer slaapregels toe te voegen in de hoop de beenbewegingen onder controle te krijgen. 

Slaap hoeft geen project te worden.

Moet iedere PLMS behandeld worden?

Nee, dat is misschien wel het belangrijkste praktische punt. Stel dat tijdens een slaaponderzoek veel periodieke beenbewegingen worden gemeten. 

Je slaapt verder goed. Overdag functioneer je goed. En er is geen aanwijzing dat de bewegingen relevante klachten veroorzaken.

Dan betekent het getal op zichzelf niet automatisch dat er iets behandeld moet worden. We behandelen uiteindelijk mensen en klachten, niet alleen meetwaarden.

Wanneer naar de huisarts?

Het is verstandig om je klachten te bespreken wanneer je langdurig slecht slaapt en niet begrijpt waarom.

Ook wanneer je partner zeer veel terugkerende beenbewegingen ziet én jij overdag duidelijke klachten ervaart, kan verder onderzoek zinvol zijn.

Bespreek het eveneens wanneer je:

• overdag opvallend slaperig bent;
• structureel slecht doorslaapt;
• duidelijke klachten van rusteloze benen hebt;
• medicijnen gebruikt waarna de klachten zijn ontstaan of duidelijk erger zijn geworden;
• of andere signalen hebt die kunnen passen bij een slaapstoornis.

Een arts kan vervolgens beoordelen of verder onderzoek nodig is.

Niet alles wat beweegt tijdens de slaap is een stoornis

Onze lichamen liggen ’s nachts niet acht uur volledig stil.

• We draaien.
• Veranderen van houding.
• Trekken soms met een spier.
• Hebben een inslaapschok.

En kunnen bewegingen maken waar we de volgende ochtend helemaal niets meer van weten.

Dat is normaal. 

Ook wanneer tijdens slaaponderzoek periodieke beenbewegingen worden gevonden, hoeft dat niet automatisch te betekenen dat er iets mis is.

Pas wanneer de bewegingen aantoonbaar samenhangen met relevante klachten en andere verklaringen zijn uitgesloten, komt PLMD als diagnose in beeld.

Conclusie

PLMS en PLMD worden vaak als hetzelfde beschreven, maar dat zijn ze niet.

PLMS staat voor Periodic Limb Movements during Sleep: periodiek terugkerende bewegingen van vooral de benen tijdens de slaap.

Deze bewegingen kunnen voorkomen bij mensen met RLS, andere slaapstoornissen en zelfs bij mensen zonder duidelijke klachten.

PLMD staat voor Periodic Limb Movement Disorder.

Daarbij zijn er niet alleen voldoende periodieke bewegingen tijdens slaaponderzoek, maar bestaan er ook klinisch relevante slaap- of functioneringsklachten die niet beter door iets anders kunnen worden verklaard.

Daarom hoeft niet iedere schoppende beweging tijdens de slaap onderzocht of behandeld te worden. En ook een hoge PLMI betekent niet automatisch dat je PLMD hebt.

Wanneer er wel langdurige slaapproblemen, overmatige slaperigheid of andere duidelijke klachten zijn, is het belangrijk om eerst te onderzoeken wat er werkelijk achter zit.

Want soms spelen de beenbewegingen een belangrijke rol. Maar soms worden ze alleen gemeten terwijl de werkelijke oorzaak van de klachten ergens anders ligt.