Wat is Nycturie (nocturie)?

Wat is nycturie?

Je wordt wakker. Je kijkt op de klok en merkt dat je naar het toilet moet. Een paar uur later gebeurt hetzelfde nog een keer.

Misschien denk je vooral: Waarom moet ik toch iedere nacht plassen?

Maar er is nog een andere vraag die minstens zo interessant is:

Word je wakker omdat je moet plassen?

Of word je eerst wakker en besluit je daarna, nu je toch wakker bent, maar even naar het toilet te gaan?

’s Nachts moeten plassen wordt nycturie of nocturie genoemd. Het kan onschuldig zijn, maar wanneer het vaak gebeurt of je slaap en dagelijks functioneren duidelijk beïnvloedt, is het verstandig om te kijken wat erachter zit.

Wat is nycturie precies?

Nycturie betekent dat je tijdens je belangrijkste slaapperiode wakker wordt en urineert. Daarna ga je weer slapen of heb je de bedoeling om verder te slapen.

Volgens de medische definitie kan er dus al bij één keer ’s nachts plassen sprake zijn van nycturie. Dat betekent niet dat één toiletbezoek per nacht automatisch een probleem is.

Zeker naarmate mensen ouder worden, komt ’s nachts plassen vaker voor.

Twee of meer toiletbezoeken per nacht worden vaker geassocieerd met een merkbare invloed op slaap en dagelijks functioneren.

Maar uiteindelijk gaat het niet alleen om het getal. Ook belangrijk is hoeveel last jij ervan hebt en waarom je ’s nachts naar het toilet moet.

Word je wakker omdat je moet plassen?

Dat lijkt misschien een vreemde vraag. Je wordt wakker. Je voelt dat je moet plassen. Dus de blaas heeft je wakker gemaakt.

 Toch hoeft dat niet altijd zo te zijn. Stel dat je ’s nachts om een andere reden kort wakker wordt. Dat is op zichzelf normaal. Mensen slapen niet acht uur lang onafgebroken zonder ook maar één moment van wakker zijn. Tijdens zo’n normale korte ontwaking merk je ineens dat je blaas enigszins gevuld is.

Je denkt:

Nu ik toch wakker ben, kan ik net zo goed even gaan. Je loopt naar het toilet en gaat daarna weer naar bed. Dan lijkt het alsof de aandrang je wakker heeft gemaakt, terwijl het ontwaken mogelijk eerst kwam.

Omdat de aanpak anders kan zijn.

Wanneer je lichaam ’s nachts werkelijk veel urine produceert, moet worden gekeken waarom dat gebeurt. Wanneer je blaas weinig urine kan vasthouden of er veel aandrang is, ligt de oorzaak mogelijk ergens anders.

En wanneer je vooral vaak wakker wordt door een ander slaapprobleem en tijdens die momenten naar het toilet gaat, kan het nachtelijke plassen gedeeltelijk een gevolg zijn van het wakker worden.

Nycturie is daarom geen diagnose die meteen vertelt wat er misgaat.

Het is een symptoom.

En achter hetzelfde symptoom kunnen verschillende mechanismen zitten.

Hoeveel urine maak je normaal ’s nachts?

Ons lichaam heeft een dag-nachtritme. Ook de nieren en verschillende hormonen die betrokken zijn bij de vochtbalans volgen zo’n ritme.

Normaal gesproken verandert de urineproductie gedurende het etmaal. Maar dat betekent niet dat iedereen gegarandeerd zes tot acht uur kan slapen zonder te hoeven plassen.

Hoe vaak je moet plassen hangt onder andere samen met hoeveel je drinkt, wanneer je drinkt, hoeveel urine je produceert en hoeveel je blaas comfortabel kan vasthouden.

Ook leeftijd en verschillende medische aandoeningen kunnen hierbij een rol spelen.

Wat is nachtelijke polyurie?

Dit begrip wordt gemakkelijk verward met nycturie. Het zijn niet precies dezelfde dingen. Bij nycturie gaat het om hoe vaak je tijdens je belangrijkste slaapperiode wakker wordt en plast.

Bij nachtelijke polyurie produceert je lichaam tijdens die slaapperiode relatief veel urine. Je kunt dus nycturie hebben zonder nachtelijke polyurie.

Bijvoorbeeld wanneer je blaas minder goed grote hoeveelheden kan vasthouden. Andersom kan verhoogde nachtelijke urineproductie juist een belangrijke verklaring zijn voor meerdere toiletbezoeken.

Een plasdagboek kan helpen om dat onderscheid zichtbaar te maken.

Waardoor kun je ’s nachts vaker moeten plassen?

Er bestaat niet één oorzaak van nycturie. Grofweg kan het probleem ontstaan doordat:

• je lichaam gedurende het hele etmaal veel urine produceert;
• je vooral tijdens de nacht veel urine produceert;
• je blaas minder urine kan vasthouden;
• je vaker wakker wordt door een ander probleem;
• of meerdere van deze factoren tegelijkertijd spelen.

Daarom is het niet verstandig om iedere persoon met nycturie hetzelfde advies te geven.

Veel drinken in de avond Een eenvoudige verklaring kan zijn dat je in de uren voor bed veel hebt gedronken. Wat erin gaat, moet uiteindelijk ook weer uit het lichaam.

Wanneer je ’s avonds grote hoeveelheden drinkt, kan dat ervoor zorgen dat je ’s nachts meer urine produceert. Dat betekent niet dat je vanaf een bepaald tijdstip helemaal niets meer mag drinken.

Dorsten omdat je koste wat kost niet naar het toilet wilt, is ook niet de bedoeling. Het gaat vooral om de totale hoeveelheid en het moment waarop je veel drinkt.

Wanneer je bijvoorbeeld vlak voor bed standaard nog een liter water wegdrinkt, is het logisch om eerst te kijken wat er gebeurt wanneer je die hoeveelheid meer over de dag verspreidt.

Cafeïne en alcohol

Cafeïne en alcohol kunnen bij sommige mensen invloed hebben op het plassen en op de slaap. Alcohol kan de urineproductie beïnvloeden en daarnaast de slaap zelf verstoren.

Cafeïnehoudende dranken kunnen eveneens bijdragen aan meer urineproductie of aandrang, afhankelijk van de hoeveelheid en individuele gevoeligheid.

Maar ook hier hoeft geen nieuwe rigide slaapregel van gemaakt te worden. Niet iedereen met nycturie hoeft automatisch vanaf de middag alle koffie te schrappen.

Het gaat erom te onderzoeken welke factoren in jouw situatie daadwerkelijk relevant zijn.

Een overactieve blaas

Bij een overactieve blaas ontstaat plotselinge sterke aandrang om te plassen. Dat kan overdag én ’s nachts voorkomen. Soms gaat dit samen met vaak kleine hoeveelheden plassen of urineverlies voordat iemand het toilet bereikt.

Wanneer je ’s nachts vaak wakker wordt met sterke aandrang terwijl er relatief weinig urine komt, kan een probleem met de opslagfunctie van de blaas een mogelijke verklaring zijn.

Dat vraagt een andere aanpak dan wanneer je iedere nacht juist grote hoeveelheden urine produceert.

Een vergrote prostaat Bij mannen kan een goedaardige vergroting van de prostaat bijdragen aan plasklachten.

Bijvoorbeeld:

• moeilijk op gang komen;
• een zwakkere urinestraal;
• nadruppelen;
• het gevoel dat de blaas niet helemaal leeg is;
• of vaker moeten plassen.

Nycturie kan daar onderdeel van zijn. Maar ’s nachts moeten plassen betekent niet automatisch dat de prostaat de oorzaak is. Ook bij mannen kunnen verschillende oorzaken tegelijkertijd spelen.

Urineweginfectie

Een urineweginfectie kan ervoor zorgen dat je vaker aandrang hebt en vaker moet plassen. Vaak zijn er dan ook andere klachten.

Denk aan een branderig of pijnlijk gevoel tijdens het plassen, vaak kleine beetjes plassen, troebele urine of pijn in de onderbuik.

Bij dergelijke klachten is medische beoordeling verstandig.

Diabetes

Bij een hoge bloedsuikerspiegel kan het lichaam meer glucose via de urine uitscheiden. Daarbij wordt extra vocht meegenomen.

Daardoor kan iemand meer gaan plassen en ook meer dorst krijgen. Dat kan zowel overdag als ’s nachts merkbaar zijn.

Wanneer je opvallend veel drinkt én veel plast, is het daarom verstandig dit met de huisarts te bespreken.

Nycturie alleen betekent uiteraard niet dat je diabetes hebt.

Vocht in de benen

Misschien merk je aan het einde van de dag dat je sokken duidelijke afdrukken achterlaten. Of dat je enkels en onderbenen dikker zijn dan in de ochtend.

Wanneer je vervolgens gaat liggen, kan een deel van dat vocht weer in de bloedsomloop terechtkomen.

De nieren kunnen vervolgens meer vocht uitscheiden. Daardoor neemt de urineproductie tijdens de nacht toe.

Dat is een van de redenen waarom nycturie niet alleen een probleem van de blaas hoeft te zijn.

Hart, bloedvaten en nieren kunnen eveneens een rol spelen.

Slaapapneu en nachtelijk plassen

Deze combinatie verdient extra aandacht. Mensen met obstructieve slaapapneu kunnen vaker last hebben van nycturie.

Dat komt niet simpelweg doordat slaapapneu het lichaam ‘in een staat van stress houdt’.

Bij obstructieve slaapapneu verandert tijdens ademstops onder andere de druk in de borstkas en worden verschillende hormonale en cardiovasculaire processen beïnvloed.

Dat kan bijdragen aan een verhoogde urineproductie tijdens de nacht.

Daarom kan veelvuldig nachtelijk plassen soms één van de signalen zijn die samen met andere klachten aanleiding geven om aan slaapapneu te denken.

Denk bijvoorbeeld aan:

• luid snurken;
• waargenomen ademstops;
• happend of benauwd wakker worden;
• opvallende slaperigheid overdag;
• en meerdere keren per nacht moeten plassen.

Nycturie alleen bewijst geen slaapapneu. Maar wanneer verschillende signalen samen voorkomen, is het verstandig dit met de huisarts te bespreken.

Kan slecht slapen zelf ervoor zorgen dat je vaker naar het toilet gaat?

Ja, dat kan onderdeel van het verhaal zijn. Stel dat je chronische slapeloosheid hebt en meerdere keren per nacht langere tijd wakker ligt.

Tijdens zo’n ontwaking merk je misschien dat je blaas een beetje gevuld is. Je besluit naar het toilet te gaan.

Wanneer dit iedere nacht gebeurt, kan het lijken alsof je voortdurend wakker wordt om te plassen. Terwijl het oorspronkelijke probleem mogelijk vooral het wakker worden is.

Andersom kan sterke aandrang of een volle blaas natuurlijk juist het ontwaken veroorzaken.

En soms spelen beide tegelijkertijd.

Daarom is de vraag “waardoor word ik wakker?” niet altijd eenvoudig te beantwoorden.

Is één keer per nacht plassen erg?

Niet automatisch. Volgens de definitie valt één nachtelijk toiletbezoek onder nycturie. Maar een medische definitie vertelt nog niet hoeveel last je ervan hebt.

Wanneer je één keer wakker wordt, naar het toilet gaat, binnen enkele minuten weer slaapt en overdag prima functioneert, hoeft daar niet per se een probleem van gemaakt te worden.

Het wordt relevanter wanneer het regelmatig gebeurt, vaker voorkomt of duidelijk invloed heeft op je functioneren.

Bijvoorbeeld wanneer je na ieder toiletbezoek een uur wakker ligt. Of wanneer je drie of vier keer per nacht uit bed moet.

Dan kan de slaap behoorlijk gefragmenteerd raken.

Wat doet nycturie met je slaap?

Dat hangt sterk af van wat er na het toiletbezoek gebeurt. Misschien word je wakker, plast, gaat terug naar bed en slaapt vrijwel direct verder.

De impact kan dan beperkt zijn. Maar misschien gebeurt dit meerdere keren. En iedere keer dat je terug in bed komt, begint je hoofd weer te draaien.

Je kijkt op de klok. Berekent hoeveel uur je nog hebt. Probeert opnieuw in slaap te komen. En merkt dat je steeds alerter wordt. Dan kan het nachtelijke plassen onderdeel worden van een veel groter slaapprobleem.

De volgende dag

Ook hier bestaan grote verschillen. Misschien functioneer je nog behoorlijk goed. Je gaat naar je werk, brengt de kinderen naar school en doet wat er gedaan moet worden.

Maar je merkt wel dat alles meer energie kost. Je concentratie is minder scherp. Je bent sneller geïrriteerd. En aan het einde van de dag is de batterij eerder leeg. Bij anderen zijn de gevolgen veel groter.

Meerdere nachtelijke onderbrekingen kunnen samengaan met duidelijke vermoeidheid of slaperigheid, concentratieproblemen en minder goed functioneren op werk of thuis.

Je hoeft dus niet volledig uitgeput te raken voordat terugkerende nycturie aandacht verdient.

Nycturie en ouder worden

Nycturie komt vaker voor naarmate mensen ouder worden. Dat heeft verschillende mogelijke verklaringen.

Onder andere veranderingen in de blaas, nieren, hormoonhuishouding, prostaat, slaap en andere gezondheidsproblemen kunnen hierbij een rol spelen.

Dat iets vaker voorkomt bij het ouder worden betekent alleen niet dat je er altijd maar mee moet leren leven

Wanneer je iedere nacht meerdere keren uit bed moet en daar veel last van hebt, kan onderzoek nog steeds zinvol zijn.

Zwangerschap

Tijdens een zwangerschap moeten veel vrouwen vaker plassen. Hormonale veranderingen spelen daarbij een rol en later in de zwangerschap kan ook de druk op de blaas toenemen. Daardoor kan nachtelijk plassen vaker voorkomen.

Bij zwangerschap kunnen er natuurlijk ook andere oorzaken van urinewegklachten zijn.

Bij opvallende veranderingen, pijn, koorts, bloed in de urine of andere zorgen is het verstandig contact op te nemen met de verloskundige of arts.

Medicijnen

Sommige medicijnen kunnen invloed hebben op hoeveel en wanneer je plast. Het duidelijkste voorbeeld zijn diuretica, oftewel vochtafdrijvende medicijnen.

Deze worden onder andere gebruikt bij hoge bloeddruk, hartproblemen en vochtophoping. Het tijdstip waarop zo’n medicijn wordt ingenomen kan invloed hebben op wanneer de extra urineproductie optreedt.

Verander het innamemoment niet zomaar zelf. Bespreek dit met de arts of apotheker wanneer je denkt dat medicatie meespeelt bij het nachtelijke plassen.

Hoe wordt onderzocht waar nycturie vandaan komt?

Een goede beoordeling begint niet met één standaardtest. De huisarts kan bijvoorbeeld vragen:

•  Hoe vaak moet je ’s nachts plassen?
• Hoeveel plas je ongeveer?
• Hoeveel drink je gedurende de dag en avond?
• Heb je overdag ook veel aandrang?
• Zijn er andere plasklachten?
• Snurk je of zijn er ademstops gezien?
• Heb je veel dorst?
• Zijn je benen ’s avonds gezwollen?
• Welke medicijnen gebruik je?
• Hoe slaap je verder?

Afhankelijk van de antwoorden kan verder onderzoek nodig zijn. Bijvoorbeeld urineonderzoek, bloedonderzoek of onderzoek naar andere medische oorzaken.

Een plasdagboek Bij terugkerende nycturie kan een plasdagboek erg nuttig zijn. Dat is iets anders dan obsessief iedere nacht je slaap controleren.

Gedurende een beperkt aantal dagen houd je bijvoorbeeld bij:

• wanneer je drinkt;
• hoeveel je drinkt;
• wanneer je plast;
• en hoeveel urine je per keer produceert.

Daarmee kan een arts beter onderscheiden of er bijvoorbeeld sprake lijkt te zijn van veel urineproductie gedurende het hele etmaal, vooral veel urineproductie tijdens de slaap of relatief kleine hoeveelheden per toiletbezoek.

Zo’n dagboek is dus een tijdelijk diagnostisch hulpmiddel. Het hoeft geen permanente gewoonte te worden.

Wat kun je zelf doen?

Dat hangt af van de oorzaak.

Wanneer je ’s avonds erg veel drinkt, kan het logisch zijn om een groter deel van je vochtinname eerder op de dag te plannen.

Wanneer alcohol duidelijk meespeelt, kun je kijken wat er gebeurt wanneer je dit vermindert of weglaat. En wanneer cafeïne bij jou veel invloed lijkt te hebben op aandrang of slaap, kun je daar eveneens mee experimenteren.

Maar probeer niet meteen tien leefregels tegelijk in te voeren. Dan weet je uiteindelijk nog steeds niet wat daadwerkelijk verschil maakte. En wanneer er een medische oorzaak speelt, lost perfecte slaaphygiëne die oorzaak niet op.

Minder drinken is niet altijd de oplossing

Wanneer je vaak moet plassen kan het verleidelijk zijn om steeds minder te gaan drinken. Dat is niet automatisch verstandig. Voldoende vocht blijft belangrijk.

Het doel is niet om jezelf uit te drogen zodat je ’s nachts niet meer naar het toilet hoeft.

Het gaat erom onnodig grote hoeveelheden drinken vlak voor bed te vermijden wanneer dat daadwerkelijk bijdraagt aan de klachten.

Bij bepaalde medische aandoeningen kunnen bovendien specifieke adviezen voor vochtinname gelden.

Volg dan het advies van je behandelaar.

Hoe wordt nycturie behandeld?

Er bestaat geen algemene behandeling voor nycturie. De behandeling hangt af van de oorzaak. Wanneer een overactieve blaas meespeelt, kan een andere behandeling nodig zijn dan bij nachtelijke polyurie.

Bij prostaatproblemen kan de behandeling weer anders zijn. Bij slaapapneu moet de slaapapneu worden onderzocht en behandeld.

En wanneer medicatie bijdraagt aan het probleem kan een arts kijken of het innamemoment of de behandeling aangepast kan worden.

Juist daarom is het belangrijk om niet alleen het toiletbezoek te bestrijden, maar te begrijpen waarom het gebeurt.

Medicatie tegen nycturie

Afhankelijk van de oorzaak kunnen medicijnen onderdeel zijn van de behandeling. Er bestaan bijvoorbeeld medicijnen voor een overactieve blaas en voor bepaalde prostaatklachten.

Bij zorgvuldig geselecteerde mensen met nachtelijke polyurie kan een arts soms desmopressine overwegen. Dat middel beïnvloedt de urineproductie.

Het is echter niet geschikt om op eigen initiatief te gebruiken en vraagt medische beoordeling, onder andere vanwege het risico op een te laag natriumgehalte in het bloed.

Welke behandeling passend is, hangt dus sterk af van de onderliggende oorzaak en persoonlijke medische situatie.

Wanneer naar de huisarts?

Je hoeft niet automatisch naar de huisarts omdat je één keer per nacht naar het toilet gaat.

Het is wel verstandig om terugkerende nycturie te bespreken wanneer:

• je meerdere keren per nacht moet plassen en daar last van hebt;
• het duidelijk invloed heeft op je slaap of dagelijks functioneren;
• je ook overdag opvallend vaak of veel plast;
• je extreem veel dorst hebt;
• plassen pijnlijk of branderig is;
• er bloed in de urine zit;
• je moeite hebt om te plassen of je blaas leeg te krijgen;
• je voeten of onderbenen opvallend gezwollen zijn;
• je luid snurkt, ademstops hebt of opvallend slaperig bent overdag;
• de klachten plotseling zijn ontstaan of duidelijk toenemen.

Bij koorts, ernstige pijn, niet kunnen plassen of zichtbaar bloed in de urine kan snellere medische beoordeling nodig zijn.

En als vooral het wakker liggen het probleem is?

Dat is een belangrijke laatste nuance. Misschien moet je iedere nacht één keer plassen. Maar eigenlijk vind je dat toiletbezoek niet eens zo vervelend.

Het probleem begint pas wanneer je weer in bed ligt. Je kijkt hoe laat het is.

Denkt:

Als ik nu niet snel slaap, heb ik morgen een probleem. Je probeert slaap af te dwingen. En een half uur later ben je nog wakkerder. Dan kan er naast het nachtelijke plassen ook een slapeloosheidsprobleem zijn ontstaan.  Alleen minder drinken gaat dat waarschijnlijk niet oplossen. Dan verdient ook het slaapprobleem zelf aandacht.

Conclusie

Nycturie betekent dat je tijdens je belangrijkste slaapperiode wakker wordt en naar het toilet gaat om te plassen. Dat kan al bij één toiletbezoek zo worden genoemd. Maar één keer ’s nachts plassen betekent niet automatisch dat er iets mis is.

Belangrijker is hoe vaak het gebeurt, hoeveel last je ervan hebt en vooral waarom het gebeurt.

Soms produceert het lichaam ’s nachts te veel urine. Soms kan de blaas minder goed urine vasthouden. Soms spelen aandoeningen zoals diabetes, prostaatproblemen, vochtophoping of slaapapneu een rol.. En soms word je om een andere reden wakker en ga je vervolgens plassen omdat je toch al wakker bent.

Meerdere factoren kunnen bovendien tegelijkertijd aanwezig zijn. Daarom bestaat er geen universele oplossing voor nycturie. Een goede aanpak begint met begrijpen welk mechanisme bij jou waarschijnlijk een rol speelt.

En ook hier geldt:

niet ieder nachtelijk toiletbezoek hoeft opgelost te worden.

Maar wanneer je nachten structureel worden onderbroken, je overdag steeds meer moet inleveren of er andere lichamelijke klachten bijkomen, is het verstandig om verder te laten onderzoeken waar het nachtelijke plassen vandaan komt.