Wat zijn neurotransmitters?

Je hersenen bestaan uit miljarden zenuwcellen die voortdurend informatie met elkaar uitwisselen. Om die communicatie mogelijk te maken, gebruikt je zenuwstelsel onder andere neurotransmitters.

Neurotransmitters zijn chemische signaalstoffen die betrokken zijn bij allerlei processen in je lichaam en hersenen. Denk aan bewegen, aandacht, stemming, leren, geheugen, alertheid en slaap.

Maar neurotransmitters werken niet afzonderlijk van elkaar. Je kunt daarom meestal niet zeggen dat één bepaalde neurotransmitter verantwoordelijk is voor hoe je je voelt, hoe goed je slaapt of waarom je ergens last van hebt.

Wat zijn neurotransmitters precies?

Zenuwcellen, ook wel neuronen genoemd, communiceren met elkaar via elektrische en chemische signalen.

Wanneer een elektrisch signaal het uiteinde van een zenuwcel bereikt, kunnen neurotransmitters vrijkomen. Deze stoffen bewegen door de kleine ruimte tussen twee zenuwcellen, de synaps, en kunnen zich vervolgens binden aan receptoren van een andere cel.

Zo kunnen zenuwcellen informatie aan elkaar doorgeven.

Afhankelijk van de neurotransmitter, de receptor en de plaats in het zenuwstelsel kan zo’n signaal de activiteit van een andere zenuwcel stimuleren, remmen of op een andere manier beïnvloeden.

Welke neurotransmitters zijn er?

Er bestaan veel verschillende neurotransmitters. Een aantal daarvan kom je regelmatig tegen wanneer het over slaap, alertheid en hersenactiviteit gaat.

Serotonine

Serotonine is betrokken bij verschillende processen, waaronder stemming, eetlust, slaap en verschillende lichamelijke functies.

Serotonine wordt regelmatig het gelukshormoon genoemd. In werkelijkheid heeft serotonine verschillende functies in het lichaam en de hersenen en is het betrokken bij onder andere stemming, slaap en eetlust. Hoe gelukkig je je voelt, wordt niet door één neurotransmitter bepaald.

Ook de populaire gedachte dat depressie simpelweg ontstaat door een tekort aan serotonine is te kort door de bocht.

Dopamine

Dopamine speelt onder andere een rol bij motivatie, beloning, leren en beweging.

Ook dopamine wordt online regelmatig versimpeld tot het gelukshormoon of beloningsstofje. In werkelijkheid is het systeem veel complexer en heeft dopamine verschillende functies in verschillende delen van de hersenen.

Noradrenaline

Noradrenaline is onder andere betrokken bij alertheid, aandacht en de reactie van je lichaam op belangrijke of bedreigende situaties. De activiteit van dit systeem verandert gedurende de slaap.

GABA

GABA is een belangrijke remmende neurotransmitter in de hersenen

Dat betekent dat GABA de activiteit van zenuwcellen kan verminderen. Het speelt daardoor een belangrijke rol bij het reguleren van hersenactiviteit en is ook betrokken bij slaap.

Dat betekent overigens niet dat meer GABA automatisch zorgt voor betere slaap.

Glutamaat

Glutamaat is een belangrijke activerende neurotransmitter in het centrale zenuwstelsel.

Het speelt onder andere een rol bij communicatie tussen zenuwcellen, leren, geheugen en de aanpasbaarheid van verbindingen tussen zenuwcellen.

Acetylcholine

Acetylcholine heeft verschillende functies in zowel het centrale als het perifere zenuwstelsel.

Het is onder andere betrokken bij spieractiviteit, aandacht, leren en geheugen. Ook tijdens verschillende slaapfasen verandert de activiteit van systemen waarbij acetylcholine betrokken is.

Wat hebben neurotransmitters met slaap te maken?

Tijdens slapen schakelen je hersenen niet simpelweg uit.

De activiteit van verschillende hersengebieden en neurotransmitters verandert gedurende de nacht. Ook tussen Non-REM-slaap en REM-slaap bestaan duidelijke verschillen in hersenactiviteit.

Neurotransmitters zijn daarom onderdeel van de biologische processen die slaap en waak reguleren. Maar hier is een belangrijk onderscheid nodig.

Wanneer je moeilijk in slaap valt, vaak wakker wordt of te vroeg wakker wordt, betekent dat niet automatisch dat je een tekort aan GABA, serotonine of een andere neurotransmitter hebt.

Slaap wordt gereguleerd door een samenspel van verschillende systemen. Onder andere je biologische klok, slaapdruk, hersenactiviteit, gedrag en omstandigheden spelen daarbij een rol.

Bij langdurige slapeloosheid kunnen daarnaast gedachten en gedrag rondom slaap het probleem in stand houden. Daarom richt de behandeling van langdurige slapeloosheid zich niet simpelweg op het verhogen of verlagen van één neurotransmitter. Cognitieve gedragstherapie voor insomnie, CGT-I, geldt juist als een belangrijke bewezen behandeling. Van de Laar en Verbeek beschrijven hierbij onder andere slaaprestrictie, stimuluscontrole en cognitieve interventies.

Kunnen neurotransmitters uit balans raken?

De werking van neurotransmitters kan veranderen door allerlei biologische processen, aandoeningen, medicijnen en middelen.

Maar de populaire term neurotransmitterbalans kan misleidend zijn.

Je hersenen hebben namelijk geen eenvoudig optimaal niveau waarbij bijvoorbeeld serotonine, dopamine en GABA allemaal precies in balans moeten zijn.

Daarom kun je aan klachten zoals vermoeidheid, slecht slapen, somberheid of concentratieproblemen niet zomaar aflezen welke neurotransmitter te hoog of te laag zou zijn.

Deze klachten kunnen veel verschillende oorzaken hebben.

Kun je je neurotransmitters zelf in balans brengen?

Je komt online allerlei adviezen tegen waarmee je dopamine, serotonine of GABA zou kunnen verhogen. Daar zou ik voorzichtig mee zijn.

Voeding, beweging, licht, slaap en andere leefstijlfactoren hebben natuurlijk invloed op allerlei processen in je lichaam en hersenen. Maar dat betekent niet dat je daarmee gericht één neurotransmitter kunt bijsturen en vervolgens een slaapprobleem kunt oplossen.

Voor slaap is het meestal nuttiger om naar het grotere geheel te kijken.

Hoe verloopt je slaap over langere tijd. Hoe ziet je slaap en waakritme eruit. Hoeveel slaapdruk bouw je op. Wat gebeurt er wanneer je wakker ligt. Hoeveel spanning of controle is er rondom slaap ontstaan. En welke invloed heeft het slaapprobleem inmiddels op je functioneren overdag.

Conclusie

Neurotransmitters zijn chemische signaalstoffen waarmee zenuwcellen met elkaar communiceren. Ze zijn betrokken bij vrijwel alles wat je hersenen doen, waaronder aandacht, beweging, geheugen, emoties, alertheid en slaap.

Stoffen zoals serotonine, dopamine, noradrenaline, GABA, glutamaat en acetylcholine spelen allemaal verschillende rollen. Maar probeer slecht slapen niet terug te brengen tot één neurotransmitter die uit balans zou zijn.

Slaap ontstaat uit het samenspel van meerdere biologische systemen en wordt daarnaast beïnvloed door gedrag, omgeving en de manier waarop je met slaap omgaat.

Als slapen langere tijd moeilijk gaat, is de belangrijkste vraag daarom meestal niet welke neurotransmitter je moet verhogen.

Veel relevanter is waarom je slaap verstoord blijft en welke factoren dat probleem in stand houden.